Bối cảnh và sự nhầm lẫn trong các khái niệm thị giác
Trong thực hành nhãn khoa và nghiên cứu thị giác, chúng ta thường xuyên đối mặt với các phản ứng tiêu cực của bệnh nhân trước các kích thích hình ảnh. Tuy nhiên, y văn trước đây thường gộp chung hai khái niệm khó chịu thị giác (visual discomfort) và cảm giác không hài lòng (unpleasantness) thành một nhóm phản ứng tiêu cực duy nhất. Sự đánh đồng này không chỉ gây khó khăn trong việc phân loại triệu chứng lâm sàng mà còn làm lu mờ các cơ chế sinh lý bệnh riêng biệt đằng sau mỗi phản ứng. Việc hiểu rõ liệu đây là hai thực thể tách biệt hay chỉ là các mức độ khác nhau của cùng một trạng thái là chìa khóa để giải mã các phản ứng cảm xúc do hình ảnh gây ra.
Bản chất sinh lý và cơ chế thần kinh của các phản ứng tiêu cực
Về mặt bản chất, khó chịu thị giác thường được coi là một dạng stress cảm giác (perceptual stress) liên quan đến tải trọng thần kinh. Các kích thích có cấu trúc dị hướng (anisotropic), độ tương phản cao và tần số không gian trung bình (khoảng 3 c/deg) gây ra sự hưng phấn quá mức trong vỏ não thị giác sơ cấp (V1), dẫn đến tiêu thụ năng lượng bất thường và các triệu chứng như đau đầu, mỏi mắt, thậm chí là co giật ở bệnh nhân nhạy cảm. Ngược lại, cảm giác không hài lòng mang tính chất gần giống với sự ghê tởm (disgust-like), thường được kích hoạt bởi các cấu trúc đồng hướng (isotropic) hoặc các cụm hình tròn. Cơ chế này có thể liên quan đến các con đường thị giác ngoài thể gối (extrageniculate pathway) – một hệ thống xử lý nhanh, tự động, giúp nhận diện các mối đe dọa tiềm tàng trong môi trường.
Dữ liệu thực nghiệm và sự phân tách các đặc điểm kích thích
Nghiên cứu đã thực hiện ba thí nghiệm trên các tình nguyện viên với các loại hình ảnh khác nhau (tự nhiên, nhân tạo, tĩnh và động). Kết quả cho thấy sự phân tách rõ rệt trong các yếu tố kích thích gây ra hai loại phản ứng này.
| Đặc điểm kích thích | Khó chịu thị giác (Discomfort) | Cảm giác không hài lòng (Unpleasantness) |
|---|---|---|
| Cấu trúc hình ảnh | Dị hướng (Anisotropic), lưới | Đồng hướng (Isotropic), cụm tròn |
| Độ tương phản | Ảnh hưởng mạnh (tăng theo độ tương phản) | Ảnh hưởng ít hơn |
| Đặc tính động | Tăng mạnh khi có hiện tượng nhấp nháy (flicker) | Tăng mạnh khi có chuyển động hỗn loạn |
| Cơ chế giả định | Quá tải chuyển hóa tại vỏ não V1 | Phản ứng né tránh cảm xúc (giống ghê tởm) |
Bình luận chuyên sâu về sự phân tách khái niệm
Kết quả nghiên cứu này thách thức quan điểm cũ vốn coi mọi phản ứng tiêu cực với hình ảnh là một. Việc chứng minh rằng khó chịu thị giác và cảm giác không hài lòng có các phụ thuộc vào đặc điểm hình ảnh khác nhau là một bước tiến quan trọng. Điều này giải thích tại sao một số bệnh nhân cảm thấy mỏi mắt khi nhìn vào các màn hình có độ tương phản cao (khó chịu thị giác), trong khi những người khác lại cảm thấy
Tài liệu tham khảo:
Ogawa, N., Hirata, M., & Motoyoshi, I. (2026). On the difference between visual discomfort and unpleasantness. Vision Research, 244, 108796. https://doi.org/10.1016/j.visres.2026.108796
(Tệp gốc: On-the-difference-between-visual-discomfort-and-unpleasan_2026_Vision-Resear.pdf)