Vùng mi mắt và góc trong mắt là một trong những khu vực dễ bị tổn thương nhất trong các chấn thương hàm mặt và nhãn khoa. Trong số đó, đứt lệ quản là một tổn thương đặc thù, đòi hỏi sự nhạy bén trong chẩn đoán và sự khéo léo trong xử trí ngoại khoa. Trên thực tế lâm sàng, không ít trường hợp đứt lệ quản bị bỏ sót ở các phòng cấp cứu đa khoa do tổn thương da mi che lấp hoặc do phẫu thuật viên thiếu kinh nghiệm không đánh giá đúng mức. Việc bỏ qua hoặc phục hồi không đúng cách tổn thương này sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng: bệnh nhân phải đối mặt với tình trạng chảy nước mắt sống (epiphora) dai dẳng suốt đời, gây ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống và công việc. Do đó, việc thấu hiểu tường tận giải phẫu và làm chủ kỹ thuật tái tạo lệ quản là nhiệm vụ bắt buộc đối với mỗi phẫu thuật viên nhãn khoa.
Bản chất giải phẫu học và cơ chế tổn thương hệ thống lệ quản
Hệ thống dẫn lưu nước mắt bắt đầu từ các điểm lệ (puncta) ở mi trên và mi dưới, tiếp nối bằng các lệ quản đi vuông góc khoảng 2mm rồi bẻ góc hướng về phía mũi để đổ vào lệ quản chung trước khi đi vào túi lệ. Về mặt giải phẫu, hệ thống lệ quản nằm ngay phía dưới chằng mi trong (medial canthal tendon) - cụ thể là nhánh trước của chằng mi trong. Đây là một mốc giải phẫu cực kỳ quan trọng: nhánh trước này luôn có thể sờ thấy được trên lâm sàng và thường xuyên hiển thị rõ ràng trong các vết thương hở vùng góc trong.
Cơ chế gây đứt lệ quản thường do các lực chấn thương trực tiếp (như vật sắc nhọn đâm phải) hoặc lực gián tiếp gây xé rách (như bị cào, giật mi mắt ra xa góc trong). Khi có một vết thương nằm ở phía trong so với điểm lệ, phẫu thuật viên bắt buộc phải nghi ngờ có tổn thương lệ quản kèm theo. Để xác định chẩn đoán, việc thăm dò bằng que nong điểm lệ và que thăm dò Bowman (Bowman probe) là tiêu chuẩn vàng. Nếu đầu que Bowman lộ ra trong lòng vết thương, chẩn đoán đứt lệ quản đã được xác lập. Ngoài ra, bơm rửa đường lệ bằng nước muối sinh lý và quan sát sự rò rỉ dịch tại vết thương cũng là một nghiệm pháp hỗ trợ đắc lực trong các trường hợp nghi ngờ.
Quy trình can thiệp từng bước và quản lý dụng cụ phẫu thuật
Phẫu thuật phục hồi lệ quản bị đứt đòi hỏi sự chuẩn bị chu đáo về mặt dụng cụ chuyên dụng và một quy trình kỹ thuật chuẩn xác. Mục tiêu tối thượng là tái lập sự thông suốt của lòng lệ quản và cố định nó bằng một ống thông silicone (stent) làm giá đỡ trong suốt quá trình lành thương.
| Bước thực hiện | Chi tiết kỹ thuật | Lưu ý lâm sàng cốt lõi |
|---|---|---|
| 1. Vô cảm (Anesthesia) | Tê bề mặt bằng Tetracaine 0.5%, đặt bấc mũi tẩm Cocaine 4% hoặc Afrin dưới cuốn mũi dưới. Tiêm tê tại chỗ bằng hỗn hợp Lidocaine 2% + Epinephrine 1:100,000 + Hyaluronidase + Bicarbonate. | Sử dụng thuốc tê tại chỗ một cách chừng mực để tránh gây phù nề mô quá mức, làm lu mờ các mốc giải phẫu và gây khó khăn khi tìm đầu lệ quản đứt. |
| 2. Tìm đầu lệ quản đứt (Identification) | Nong điểm lệ, luồn que Bowman 0-00 qua điểm lệ để xác định đầu xa. Dùng tăm bông gạt nhẹ mô để tìm đầu gần (phía mũi). | Đầu gần của lệ quản bị đứt thường có cấu trúc dạng vòng tròn màu trắng đục (lớp niêm mạc), tương phản rõ rệt với màu đỏ của mô cơ xung quanh. |
| 3. Đặt ống thông (Stenting) | Luồn ống thông Crawford qua điểm lệ, xuyên qua đoạn lệ quản bị đứt, đi vào túi lệ và xuống ống lệ mũi. | Kỹ thuật đặt ống thông hai lệ quản (bicanalicular intubation) là phương pháp tối ưu nhất để đảm bảo tính ổn định của hệ thống dẫn lưu. |
| 4. Rút và cố định ống thông | Dùng móc Crawford để lấy đầu ống thông từ dưới cuốn mũi dưới ra ngoài. Cắt bỏ phần kim loại, thắt nhiều nút trên ống silicone và để ống tự co nhẹ vào trong mũi. | Không khuyến cáo khâu cố định ống silicone vào niêm mạc mũi, vì việc không cố định sẽ giúp quá trình rút ống sau này tại phòng khám trở nên dễ dàng và không đau. |
| 5. Khâu phục hồi mi mắt | Khâu phục hồi chằng mi trong bằng chỉ tiêu chậm (Dexon 5-0). Khâu phục hồi bờ mi và da bằng chỉ Silk 6-0. | Không cần khâu trực tiếp hai đầu lệ quản. Ống thông silicone trong lòng lệ quản sẽ tự động áp hai đầu lệ quản lại với nhau nếu các mô xung quanh được khâu đúng giải phẫu. |
Phân tích chuyên sâu và những cạm bẫy lâm sàng cần tránh
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất trong phẫu thuật tái tạo lệ quản là nỗ lực khâu trực tiếp các mép niêm mạc của lệ quản bị đứt bằng các mũi khâu siêu nhỏ. Thực tế lâm sàng và các nghiên cứu mô bệnh học đã chứng minh rằng điều này là không cần thiết và thậm chí có thể gây hại. Lòng lệ quản rất hẹp, việc đặt các mũi khâu trực tiếp vào niêm mạc lệ quản dễ dẫn đến nguy cơ hẹp lòng ống thứ phát do phản ứng viêm và xơ hóa tại chỗ.
"Bản chất của việc phục hồi lệ quản không nằm ở việc khâu nối niêm mạc, mà nằm ở việc thiết lập một 'khung đỡ' vững chắc bằng ống thông silicone và khâu phục hồi chính xác các cấu trúc nâng đỡ xung quanh, đặc biệt là chằng mi trong. Khi lực căng của mi mắt được giải phóng và định vị đúng vị trí giải phẫu, hai đầu lệ quản sẽ tự động áp sát và biểu mô hóa bao quanh ống thông."
Một cạm bẫy khác liên quan đến việc thắt nút ống silicone trong mũi. Nếu nút thắt quá chặt, nó sẽ tạo lực căng liên tục lên điểm lệ, dẫn đến biến chứng "cắt điểm lệ" (punctal slitting) hay còn gọi là hiện tượng "cheese-wiring" (dây thép cắt phô mai). Ngược lại, nếu nút thắt quá lỏng hoặc ống thông bị tuột, ống có thể bị di lệch ra ngoài, gây kích ứng nhãn cầu và mất tác dụng định hình. Thời gian lưu ống thông lý tưởng được đồng thuận là 2 tháng. Việc rút ống quá sớm (trước 4 tuần) làm tăng đáng kể tỷ lệ tắc hẹp lệ quản tái phát do quá trình co rút của sẹo chưa ổn định.
Thông điệp cốt lõi cho thực hành lâm sàng
- Luôn nghi ngờ tổn thương lệ quản: Đối với mọi vết thương mi mắt nằm ở phía trong so với điểm lệ, bắt buộc phải thăm dò bằng que Bowman để loại trừ đứt lệ quản trước khi tiến hành khâu da.
- Tôn trọng mốc giải phẫu: Nhánh trước của chằng mi trong là mốc định vị quan trọng; hệ thống lệ quản luôn nằm ngay phía dưới cấu trúc này.
- Ưu tiên đặt ống thông hai lệ quản (Bicanalicular): Đây là phương pháp mang lại tỷ lệ thành công cao nhất và hạn chế tối đa biến chứng di lệch ống so với đặt ống đơn lệ quản.
- Tránh khâu trực tiếp niêm mạc lệ quản: Hãy tập trung vào việc khâu phục hồi chằng mi trong và mô dưới da bằng chỉ tiêu chậm (như Dexon 5-0) để giảm lực căng, để ống silicone tự làm nhiệm vụ định hình lòng quản lệ.
- Quản lý ống thông thông minh: Không khâu cố định ống vào niêm mạc mũi để thuận tiện cho việc rút ống tại phòng khám sau 2 tháng, và tránh thắt nút quá chặt để ngăn ngừa biến chứng rách điểm lệ.
Tài liệu tham khảo:
Long JA, Tann TM. Canalicular laceration. In: Kuhn F, Pieramici DJ, editors. Ocular Trauma. New York: Thieme; 2002. Chapter 35, pp. 373–380.