Dẫn nhập: Sự hồi sinh của một kỹ thuật nền tảng
Trong kỷ nguyên mà phẫu thuật cắt dịch kính (Pars Plana Vitrectomy - PPV) chiếm ưu thế, vai trò của phẫu thuật ấn độn củng mạc (Scleral Buckling - SB) thường bị đặt dấu hỏi. Tuy nhiên, y văn hiện đại đang chứng kiến một sự thay đổi tư duy đáng kể. Việc các bác sĩ trẻ ngày càng ít tiếp xúc với SB trong quá trình đào tạo, kết hợp với những ưu điểm vượt trội về bảo tồn thể thủy tinh và tránh các biến chứng nội nhãn, đã thúc đẩy sự quan tâm trở lại đối với kỹ thuật này. Bài viết này không chỉ nhìn lại lịch sử mà còn phân tích sâu sắc các chỉ định hiện đại, những đổi mới kỹ thuật và vị thế của SB trong bức tranh điều trị bong võng mạc (RRD) ngày nay.
Bản chất vấn đề: Cơ chế sinh lý bệnh và nguyên lý ấn độn
Để hiểu tại sao SB vẫn là một "vũ khí" sắc bén, chúng ta cần quay lại cơ chế sinh lý bệnh của bong võng mạc do rách (RRD). RRD khởi phát từ các lực kéo dịch kính-võng mạc bất thường, tạo ra vết rách toàn bộ chiều dày võng mạc. Dịch kính hóa lỏng sau đó đi qua vết rách vào khoang dưới võng mạc, gây bong võng mạc tiến triển.
Nguyên lý của SB dựa trên việc thay đổi hình học nhãn cầu. Bằng cách ấn độn củng mạc từ bên ngoài, phẫu thuật viên đạt được ba mục tiêu cốt lõi:
- Giảm lực kéo dịch kính-võng mạc tại vị trí vết rách.
- Áp sát biểu mô sắc tố võng mạc vào võng mạc thần kinh.
- Tạo điều kiện cho sự dính chorioretinal thông qua áp lạnh hoặc laser, từ đó đóng kín vết rách mà không cần can thiệp trực tiếp vào khoang dịch kính.
Ưu điểm lớn nhất của phương pháp này là bảo tồn cấu trúc dịch kính tự nhiên, tránh các thao tác nội nhãn như bóc tách dịch kính sau, tamponade nội nhãn, từ đó giảm thiểu nguy cơ đục thủy tinh thể và các tổn thương võng mạc do dụng cụ.
Dữ liệu và bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy SB đạt hiệu quả tương đương với PPV trong các trường hợp RRD đơn thuần, nhưng với hồ sơ biến chứng khác biệt. Dưới đây là bảng tóm tắt so sánh hiệu quả lâm sàng giữa các phương pháp:
| Tiêu chí so sánh | Scleral Buckling (SB) | Pars Plana Vitrectomy (PPV) |
|---|---|---|
| Tỷ lệ thành công giải phẫu (đơn lẻ) | 81% - 89% | Tương đương (p > 0.05) |
| Tỷ lệ đục thủy tinh thể hậu phẫu | Thấp hơn đáng kể | Cao hơn (RR 1.71, 95% CI 1.45-2.01) |
| Tổn thương võng mạc do dụng cụ | Rất thấp | Cao hơn (p < 0.0001) |
| Chỉ định ưu tiên | Bệnh nhân trẻ, phakic, không PVD | Bệnh nhân có PVD, PVR tiến triển |
Đáng chú ý, kỹ thuật Chandelier-assisted SB (CSB) đang nổi lên như một cải tiến quan trọng, cho phép phẫu thuật viên sử dụng đèn nội nhãn để quan sát rộng hơn dưới kính hiển vi, giúp định vị vết rách ngoại vi chính xác hơn, dù kỹ thuật này đòi hỏi đường vào pars plana.
Bình luận chuyên gia: Những cạm bẫy và góc nhìn thực tế
Mặc dù SB rất hiệu quả, nhưng không phải là "chìa khóa vạn năng". Sự thất bại thường đến từ việc không xác định được hết các vết rách hoặc do PVR (proliferative vitreoretinopathy) tiến triển.
"Sự thành công của SB không nằm ở kỹ thuật đơn thuần, mà nằm ở sự tinh tế trong việc lựa chọn bệnh nhân. Đối với những mắt có PVD hoàn toàn hoặc PVR nặng, việc cố chấp sử dụng SB đơn thuần có thể là một sai lầm chiến lược, khi đó PPV hoặc kết hợp PPV-SB sẽ là lựa chọn an toàn hơn."
Một điểm cần lưu ý là sự thay đổi khúc xạ (cận thị hóa) và nguy cơ song thị thoáng qua sau phẫu thuật, dù thường tự giới hạn, vẫn là những yếu tố cần tư vấn kỹ cho bệnh nhân.
Thông điệp lâm sàng (Take-home Messages)
- Cá thể hóa điều trị: SB vẫn là lựa chọn hàng đầu cho bệnh nhân trẻ, phakic, không có PVD hoặc các trường hợp bong võng mạc do rách ngoại vi, rách hình móng ngựa hoặc rách võng mạc do chấn thương.
- Bảo tồn thủy tinh thể: Hãy ưu tiên SB để tránh nguy cơ đục thủy tinh thể do PPV, đặc biệt ở những bệnh nhân còn trẻ.
- Kết hợp chiến lược: Trong các trường hợp bong võng mạc phức tạp hoặc có nguy cơ PVR cao, đừng ngần ngại chỉ định kết hợp PPV-SB để tối ưu hóa tỷ lệ thành công giải phẫu.
- Duy trì kỹ năng: Việc duy trì kỹ năng thực hành SB là bắt buộc đối với phẫu thuật viên dịch kính võng mạc hiện đại để đảm bảo cung cấp giải pháp điều trị toàn diện nhất cho người bệnh.
Tài liệu tham khảo:
Shah PP, Lee A, Musheyev B, Zhu D, Lieberman RM. Reinventing the Wheel: New Techniques and Innovations in Scleral Buckling. Advances in Ophthalmology and Optometry. 2026;11:189-198. DOI: 10.1016/j.yaoo.2026.04.004
(Tệp gốc: 1-s2.0-S2452176026000235.pdf)