Độc tính ánh sáng tại võng mạc (retinal light toxicity) là hiện tượng tổn thương mô võng mạc gây ra bởi cơ chế quang hóa (photochemical mechanism) sau khi mắt tiếp xúc không bảo vệ với nguồn sáng cường độ cao. Trong thực hành lâm sàng nhãn khoa, tình trạng này thường xuất hiện sau khi người bệnh quan sát nhật thực trực tiếp, nhìn vào ánh nắng mặt trời, hồ quang điện từ thợ hàn (welding arc), hoặc do ảnh hưởng tích tụ từ hệ thống chiếu sáng cường độ cao của kính hiển vi phẫu thuật trong các ca phẫu thuật vi phẫu kéo dài. Mặc dù bệnh hoàng điểm do ánh nắng (solar maculopathy) đã được ghi nhận từ lâu, việc chẩn đoán xác định ở giai đoạn sớm hay đánh giá chính xác mức độ tổn thương thực sự trên lâm sàng trước đây gặp không ít thách thức do hình ảnh soi đáy mắt đôi khi khá kín đáo hoặc dễ nhầm lẫn với các bệnh lý dạng hoàng hoàng điểm (vitelliform) khác.
Sự ra đời và phát triển vượt bậc của Cắt lớp vi phẫu võng mạc (OCT) đã tạo nên bước ngoặt lớn trong việc chẩn đoán bệnh lý này. OCT cho phép các bác sĩ lâm sàng quan sát trực tiếp những thay đổi vi mô cấp độ tế bào ở các lớp võng mạc ngoài—nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của độc tính quang học—mà các phương pháp chẩn đoán hình ảnh truyền thống như chụp mạch huỳnh quang (FA) khó có thể bộc lộ rõ ràng.
Cơ chế quang hóa và sự tổn thương chọn lọc các lớp võng mạc ngoài
Không giống như tổn thương quang nhiệt (photothermal) gây bỏng và phá hủy toàn bộ chiều dày cấu trúc mô do gia tăng nhiệt độ đột ngột, tổn thương do bệnh hoàng điểm do ánh nắng chủ yếu vận hành theo cơ chế quang hóa. Khi các bức xạ ánh sáng có bước sóng ngắn (đặc biệt là dải ánh sáng xanh và tử ngoại) chiếu liên tục vào hoàng điểm, chúng kích thích tạo ra các gốc tự do oxy hóa (ROS) tại lớp tế bào nón và biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). Sự tích tụ độc tính này dẫn đến hiện tượng thoái hóa và mất kết cấu chọn lọc của các tế bào quang tuyến.
Về mặt giải phẫu vi thể trên OCT, điểm đặc trưng nhất của hiện tượng quang độc tính này là sự mất đốm/khuyết khuyết chọn lọc ở võng mạc ngoài, cụ thể là tại lớp Ellipsoid (IS-OS layer) và lớp tế bào thụ cảm ánh sáng. Một hiện tượng rất đáng lưu ý là màng giới hạn ngoài (ELM - External Limiting Membrane) và các lớp võng mạc trong (inner retina) thường được bảo tồn hoàn toàn. Tế bào RPE có thể bị ảnh hưởng thứ phát ở những trường hợp nặng, dẫn đến hiện tượng giảm cản quang tại chỗ và tạo ra dấu hiệu tăng xuyên âm / đổ bóng ngược (reverse shadowing) xuống vùng hắc mạc bên dưới.
Đặc điểm hình ảnh học trên OCT và chụp ảnh đáy mắt
Trên lâm sàng, hình thái tổn thương sẽ có sự khác biệt rõ rệt tùy thuộc vào nguồn phát sinh ánh sáng độc tính. Đối với tổn thương do ánh mặt trời hoặc hồ quang hàn, tổn thương đáy mắt thường nằm ngay trung tâm hố hoàng điểm dưới dạng một tổn thương nhỏ, tròn, ranh giới rõ, màu vàng nhạt giống tổn thương dạng hoàng điểm (vitelliform-like lesion) kèm theo viền tăng sắc tố xung quanh. Trong khi đó, độc tính do ánh sáng kính hiển vi phẫu thuật thường tạo ra vùng tổn thương rộng hơn ở phía trên hoặc phía dưới hoàng điểm, tùy thuộc vào độ nghiêng của kính hiển vi trong quá trình thao tác phẫu thuật.
| Đặc điểm / Phương tiện | Ánh nắng mặt trời / Hồ quang hàn | Kính hiển vi phẫu thuật |
|---|---|---|
| Vị trí tổn thương | Ngay trung tâm hố hoàng điểm (fovea) | Vùng hoàng điểm phía trên hoặc dưới (rộng hơn) |
| Ảnh đáy mắt màu (Fundus) | Tổn thương nhỏ, tròn, màu vàng nhạt dạng vitelliform, viền tăng sắc tố | Vùng biến đổi sắc tố rộng, ranh giới tương đối rõ |
| Hình ảnh OCT | Khuyết khuyết võng mạc ngoài dạng hình chữ nhật (rectangular outer retinal cavity), mất lớp IS-OS, ELM nguyên vẹn | Sẹo hắc võng mạc nổi bật (prominent chorioretinal scarring) |
| Chụp mạch huỳnh quang (FA) | Dấu hiệu khuyết cửa sổ điểm (pinpoint window defect) ở trung tâm | Tăng huỳnh quang do khuyết sắc tố / Sẹo hắc võng mạc |
| Tiên lượng cấu trúc | Tổn thương khuyết khuyết tồn tại lâu dài/vĩnh viễn | Hình thành sẹo hắc võng mạc vĩnh viễn |
Phân tích sâu sắc về giá trị chẩn đoán và thách thức điều trị
Hình ảnh OCT được xem là tiêu chuẩn vàng không thể thay thế trong việc phát hiện và theo dõi bệnh hoàng điểm do ánh nắng. Dấu hiệu điển hình
Tài liệu tham khảo:
Baumal, C. R., & Duker, J. S. (2022). Solar Maculopathy. In Handbook of Retinal OCT: Optical Coherence Tomography (2nd ed., pp. 212-213). Elsevier.