Bệnh võng mạc do virus Tây Sông Nile: Nhận diện tổn thương hình bia bắn đặc trưng trong viêm màng bồ đào toàn bộ

Bs Ngô Hữu Thế
21.9.26
Last Updated

Trong thực hành lâm sàng nhãn khoa, việc đối mặt với một ca lâm sàng viêm màng bồ đào toàn bộ (panuveitis) cấp tính hai bên luôn là một thách thức lớn. Chẩn đoán phân biệt thường rất rộng, trải dài từ các bệnh lý nhiễm trùng hệ thống như lao, giang mai, cho đến các bệnh tự miễn như sarcoidosis hay thậm chí là u lympho nội nhãn. Tuy nhiên, có những tác nhân truyền nhiễm cấp tính, lây truyền qua trung gian truyền bệnh, thường bị bỏ sót trong giai đoạn đầu do triệu chứng toàn thân giống cúm (flu-like symptoms) dễ nhầm lẫn. Một trong số đó là Virus Tây Sông Nile (West Nile Virus - WNV).

Bệnh võng mạc do West Nile Virus là một biểu hiện nhãn khoa đặc trưng nhưng thường ít được nghĩ đến ngay từ đầu. Bệnh nhân thường đến khám vì mờ mắt hoặc có chớp sáng, ruồi bay sau một đợt sốt hoặc mệt mỏi toàn thân. Việc nhận diện sớm các tổn thương đặc hiệu trên đáy mắt không chỉ giúp định hướng chẩn đoán chính xác, tránh các can thiệp điều trị sai hướng (như sử dụng kháng sinh không phù hợp), mà còn giúp tầm soát các biến chứng thần kinh trung ương có thể đe dọa tính mạng của người bệnh.

Cơ chế bệnh sinh và đặc điểm tổn thương hắc võng mạc do West Nile Virus

West Nile Virus là một virus ARN sợi đơn, thuộc họ Flaviviridae, lây truyền sang người chủ yếu qua vết cắn của muỗi thuộc chi Culex. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus nhân lên trong các tế bào đuôi gai và lan tràn vào hệ tuần hoàn, gây ra phản ứng viêm hệ thống. Ở một số ít bệnh nhân, virus có khả năng vượt qua hàng rào máu - não hoặc hàng rào máu - võng mạc để gây tổn thương trực tiếp tại các cơ quan đích.

Tại mắt, đích tấn công chính của WNV là lớp tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) và lớp ngoài võng mạc (outer retina), đặc biệt là vùng elipsoid (ellipsoid zone). Phản ứng viêm tại hắc mạc và võng mạc dẫn đến sự hình thành của các tổn thương viêm hắc võng mạc (chorioretinitis) dạng nốt tròn, màu vàng nhạt hoặc trắng. Điểm đặc trưng nhất của các tổn thương này là chúng thường sắp xếp theo dạng đường thẳng hoặc đường cong (linear or curvilinear pattern) ở vùng võng mạc chu biên, đặc biệt là phía mũi.

Trên hình ảnh chụp mạch huỳnh quang võng mạc (Fluorescein Angiography - FA), các tổn thương này biểu hiện dưới dạng "hình bia bắn" (target lesions): trung tâm giảm huỳnh quang (do mất biểu mô sắc tố hoặc do hiệu ứng che lấp) và viền xung quanh tăng huỳnh quang (do rò rỉ thuốc từ các mạch máu hắc mạc bị viêm). Trên cắt lớp quang học đông điệu (OCT), tổn thương biểu hiện bằng sự mất liên tục hoặc phá hủy cấu trúc của lớp RPE và vùng elipsoid tương ứng với vị trí các nốt viêm.

Phân tích ca lâm sàng điển hình và dữ liệu cận lâm sàng

Để minh họa rõ nét hơn cho bệnh lý này, chúng ta phân tích ca lâm sàng của một bệnh nhân nam 60 tuổi, có tiền sử tiền tiểu đường, nhập viện trong tình trạng mờ mắt và xuất hiện nhiều vẩn đục dịch kính (ruồi bay) ở cả hai mắt trong 2 ngày, kèm theo mệt mỏi, đau mỏi cơ và ớn lạnh trong 4 ngày trước đó. Bệnh nhân đã được bác sĩ gia đình kê đơn doxycycline đường uống vì nghi ngờ bệnh lây truyền qua bọ ve nhưng triệu chứng không giảm.

Kết quả thăm khám lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh nhân được tóm tắt chi tiết trong bảng dưới đây:

Thông số lâm sàng / Cận lâm sàngMắt phải (OD)Mắt trái (OS)
Thị lực ban đầu (Visual Acuity)20/10020/100
Nhãn áp (IOP)13 mmHg13 mmHg
Khám bán phần trướcTế bào tiền phòng 2+ (2+ white cells)Tế bào tiền phòng 2+ (2+ white cells)
Khám dịch kính trướcTế bào dịch kính 2+ (2+ cells)Tế bào dịch kính 2+ (2+ cells)
Soi đáy mắt (DFE)Môi trường trong suốt kém do viêm dịch kính; nhiều tổn thương hắc võng mạc tròn, xếp dạng đường cong ở chu biên phía mũi.Môi trường trong suốt kém do viêm dịch kính; vùng chu biên chưa phát hiện tổn thương rõ ràng trên lâm sàng.
Chụp mạch huỳnh quang (FA)Nhiều tổn thương "hình bia bắn" (target lesions) ở chu biên phía mũi.Xuất hiện một vài tổn thương "hình bia bắn" ở phía mũi (khó thấy trên lâm sàng).
Xét nghiệm huyết thanh chẩn đoánWNV IgM dương tính (4.77, ngưỡng > 0.9)
WNV IgG dương tính (2.85, ngưỡng > 1.3)
Tiến triển thị lực (sau 3 tuần)20/40 (Môi trường trong suốt hơn, tổn thương ổn định)20/25 (Môi trường trong suốt hơn)

Biện luận lâm sàng và những cạm bẫy trong chẩn đoán

Điểm mấu chốt trong ca lâm sàng này là sự kết hợp giữa triệu chứng toàn thân (giống cúm, có yếu tố dịch tễ tiếp xúc với muỗi) và biểu hiện viêm màng bồ đào toàn bộ không hạt (nongranulomatous panuveitis) kèm theo các tổn thương hắc võng mạc đặc trưng. Việc chẩn đoán xác định dựa vào xét nghiệm huyết thanh tìm kháng thể IgM và IgG kháng WNV trong máu.

"Một cạm bẫy lâm sàng phổ biến là việc lạm dụng xét nghiệm PCR máu để chẩn đoán WNV. Thực tế, sau tuần đầu tiên của đợt cấp, tải lượng virus trong máu giảm rất nhanh, khiến xét nghiệm PCR máu thường cho kết quả âm tính giả. Lúc này, xét nghiệm huyết thanh tìm kháng thể IgM và IgG có độ nhạy và giá trị chẩn đoán cao hơn rất nhiều."

Bên cạnh đó, hình ảnh chụp mạch huỳnh quang (FA) đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Như đã thấy ở mắt trái của bệnh nhân, tổn thương hắc võng mạc chu biên rất khó phát hiện bằng mắt thường khi soi đáy mắt do tình trạng đục dịch kính nhẹ che lấp. FA đã giúp "vạch trần" các tổn thương hình bia bắn kín đáo này, từ đó khẳng định tính chất tổn thương hai bên của bệnh lý.

Về mặt điều trị, hiện tại không có liệu pháp kháng virus đặc hiệu cho WNV. Điều trị chủ yếu là hỗ trợ. Việc sử dụng Corticosteroid nhỏ tại chỗ (Prednisolone acetate 1% QID) và thuốc liệt thể mi (Atropine 1% QD) giúp kiểm soát phản ứng viêm ở bán phần trước và giảm triệu chứng đau nhức do co thắt thể mi. Tuy nhiên, bác sĩ lâm sàng cần hết sức cảnh giác: nếu bệnh nhân có kèm theo các triệu chứng thần kinh như đau đầu dữ dội, cứng gáy, thay đổi ý thức, cần phải hội chẩn ngay với chuyên khoa thần kinh và tiến hành chọc dò dịch não tủy để xét nghiệm WNV, bởi viêm màng não/viêm não do WNV có tỷ lệ tử vong rất cao.

Hướng dẫn thực hành lâm sàng cho bác sĩ nhãn khoa

  • Nghĩ đến WNV trước một bệnh cảnh gợi ý: Luôn khai thác kỹ tiền sử tiếp xúc với muỗi hoặc dịch tễ sống trong vùng lưu hành dịch khi tiếp nhận một bệnh nhân viêm màng bồ đào toàn bộ cấp tính có kèm theo các triệu chứng toàn thân giống cúm.
  • Tận dụng tối đa vai trò của FA: Đừng chỉ dựa vào soi đáy mắt trực tiếp. Hãy chỉ định chụp mạch huỳnh quang võng mạc (FA) để tìm kiếm các tổn thương "hình bia bắn" đặc trưng sắp xếp dạng đường cong ở chu biên, ngay cả khi môi trường truyền sáng bị đục do viêm dịch kính.
  • Lựa chọn xét nghiệm thông minh: Ưu tiên chỉ định xét nghiệm huyết thanh tìm kháng thể WNV IgM và IgG trong máu thay vì chỉ định PCR đơn thuần nếu bệnh nhân đã khởi phát triệu chứng quá 1 tuần.
  • Cảnh giác với biến chứng thần kinh: Luôn chủ động tầm soát các dấu hiệu màng não hoặc tổn thương thần kinh khu trú. Nếu nghi ngờ, hãy chuyển tuyến hoặc hội chẩn chuyên khoa thần kinh ngay lập tức để xét nghiệm dịch não tủy (CSF).
  • Theo dõi biến chứng muộn tại mắt: Mặc dù bệnh võng mạc do WNV thường tự giới hạn và có tiên lượng thị lực tốt, bệnh nhân vẫn cần được theo dõi sát để phát hiện biến chứng phù hoàng điểm dạng nang (CME) - một biến chứng hiếm gặp nhưng có thể điều trị hiệu quả bằng tiêm kháng VEGF nội nhãn.

Tài liệu tham khảo:

Moussa, K., & Eliott, D. (2021). West Nile Retinopathy. In: Clinical Cases in Uveitis (pp. 295-298). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-323-75976-2.00067-1

Xem thêm