Dị vật nội nhãn và phản ứng màng bồ đào: Từ chấn thương xuyên thấu đến nguy cơ nhiễm độc kim loại

Bs Ngô Hữu Thế
22.9.26
Last Updated

Trong thực hành lâm sàng nhãn khoa, chấn thương mắt có dị vật nội nhãn (IOFB - Intraocular Foreign Body) luôn là một trong những thách thức cấp cứu hàng đầu. Đáng ngại hơn, nhiều trường hợp dị vật có kích thước nhỏ, đi kèm động năng cực lớn khi xuyên qua củng mạc hoặc giác mạc, chỉ để lại một vết rách siêu nhỏ tự bít. Bệnh nhân thường chủ quan do thị lực ban đầu ít bị ảnh hưởng và cơn đau nhói nhanh chóng qua đi. Tuy nhiên, phản ứng viêm màng bồ đào thứ phát xuất hiện ngay sau đó không chỉ là dấu hiệu cảnh báo một tổn thương nghiêm trọng tiềm ẩn, mà còn là khởi đầu của những biến chứng hủy hoại nhãn cầu vĩnh viễn nếu không được chẩn đoán và xử trí kịp thời. Ca lâm sàng kinh điển về một bệnh nhân bị dị vật găm vào võng mạc sau khi dùng búa và đục là minh chứng rõ nét cho thấy ranh giới mong manh giữa một chấn thương có vẻ nhẹ và nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn.

Cơ chế sinh lý bệnh của dị vật nội nhãn và phản ứng viêm màng bồ đào

Để hiểu được tại sao một dị vật kim loại nhỏ lại có thể gây ra phản ứng viêm màng bồ đào và hủy hoại cấu trúc nhãn cầu, chúng ta cần phân tích hai khía cạnh: tổn thương cơ học và độc tính hóa học (metallosis).

Trước hết, về mặt cơ học, tổn thương được chia làm hai loại: chấn thương xuyên (penetrating injury) - dị vật đi vào và nằm lại trong nhãn cầu, và chấn thương xuyên thấu (perforating injury) - dị vật tạo ra cả đường vào và đường ra (thường ở phía sau xích đạo). Sự di chuyển của dị vật gây rách các mô, xuất huyết dịch kính và kích hoạt phản ứng viêm nội nhãn cấp tính thông qua việc giải phóng các cytokine tiền viêm.

Thứ hai, và cũng là nguy hiểm nhất đối với các dị vật kim loại bị bỏ sót, chính là hiện tượng nhiễm độc kim loại (metallosis) do quá trình oxy hóa:

  • Nhiễm độc sắt (Siderosis): Khi dị vật chứa sắt (iron) bị lưu lại trong mắt nhiều tháng hoặc nhiều năm, các ion sắt hóa trị hai (Fe2+) giải phóng ra sẽ gây độc tế bào thông qua phản ứng Fenton, tạo ra các gốc tự do hydroxyl hủy hoại protein và lipid màng tế bào. Quá trình này dẫn đến thoái hóa biểu mô sắc tố võng mạc (RPE), đổi màu mống mắt (heterochromia), hẹp mạch máu võng mạc và mất thị lực tiến triển.
  • Nhiễm độc đồng (Chalcosis): Ngược lại với sắt, dị vật chứa đồng (copper) tinh khiết gây ra phản ứng viêm màng bồ đào vô trùng cực kỳ dữ dội (sterile endophthalmitis) ngay trong giai đoạn cấp tính. Nếu hàm lượng đồng thấp hơn và không được lấy ra, tình trạng nhiễm độc đồng mạn tính sẽ hình thành các lắng đọng đặc trưng như vòng Kayser-Fleischer ở giác mạc, đục thủy tinh thể hình hoa hướng dương (sunflower cataract), mống mắt chuyển màu xanh lá và các đốm phản quang màu vàng kim ở vùng hoàng điểm.

Một điểm thú vị về mặt vật lý lâm sàng: các chấn thương do va chạm "kim loại - kim loại" (như búa đập vào đục thép) tạo ra ma sát cực lớn. Động năng chuyển hóa thành nhiệt năng biến dị vật thành một mảnh "sắt nóng đỏ" (red hot iron). Chính nhiệt độ cực cao này đã vô tình "tiệt trùng" dị vật, giải thích lý do tại sao tỷ lệ nhiễm trùng nội nhãn (viêm mủ nội nhãn) trong các ca chấn thương dạng này lại thấp một cách đáng ngạc nhiên.

Phân tích ca lâm sàng và các phương pháp tiếp cận chẩn đoán

Ca lâm sàng mô tả một bệnh nhân nam 54 tuổi, bị đau nhói mắt trái (OS) sau khi dùng búa đập vào đục thép. Khám lâm sàng ghi nhận thị lực mắt trái giảm nhẹ (20/40), nhãn áp bình thường, có vết rách củng mạc nhỏ 2mm ở góc 9 giờ sát rìa giác mạc, kèm theo phản ứng viêm tiền phòng (1+ tế bào, 1+ flare) và có tế bào dịch kính (1+). Soi đáy mắt phát hiện một dị vật kim loại đường kính khoảng 2mm nằm ngay trên bề mặt võng mạc, sát dưới gai thị kèm xuất huyết lân cận.

Dưới đây là bảng tóm tắt so sánh đặc điểm lâm sàng giữa hai mắt và các cận lâm sàng quyết định:

Chỉ số lâm sàngMắt phải (OD)Mắt trái (OS) - Mắt chấn thương
Thị lực (VA)20/2520/40 (Trước chấn thương là 20/25)
Nhãn áp (IOP)14 mmHg12 mmHg
Kết mạc / Củng mạcTrong suốt, không cương tụCương tụ khu trú, vết rách củng mạc 2mm ở hướng 9:00 sát rìa
Tiền phòng (AC)Sạch, không có tế bào/flare1+ tế bào, 1+ flare, vài tủa giác mạc (KP) nhỏ phía dưới
Dịch kính & Võng mạcTrong suốt, bình thường1+ tế bào dịch kính; Dị vật nội nhãn (IOFB) ~2mm sát dưới gai thị kèm xuất huyết
Chẩn đoán hình ảnhKhông chỉ địnhSiêu âm B-scan: Tín hiệu phản hồi cao kèm bóng lưng/dội âm phía sau.
CT scan hốc mắt: Xác định chính xác vị trí dị vật cản quang.

Về mặt chẩn đoán hình ảnh, siêu âm B-scan đóng vai trò cực kỳ quan trọng khi môi trường trong suốt bị đục. Hình ảnh điển hình của dị vật kim loại trên B-scan là một đỉnh phản hồi (spike) ban đầu rất cao, theo sau là các đỉnh dội âm liên tiếp (reverberations). Khi giảm độ khuếch đại (gain), các tín hiệu dội âm yếu xung quanh biến mất, chỉ còn lại duy nhất đỉnh phản hồi cực cao của dị vật. CT scan hốc mắt (lát cắt mỏng axial và coronal) là tiêu chuẩn vàng để xác định vị trí không gian của dị vật và loại trừ dị vật thứ hai.

Chiến lược xử trí ngoại khoa và những lưu ý lâm sàng tinh tế

Nguyên tắc xử trí hàng đầu khi phát hiện dị vật nội nhãn là bảo vệ mắt bằng một tấm che bảo vệ cứng (rigid shield), tuyệt đối không băng ép (no patch) để tránh phòi kẹt thêm tổ chức nội nhãn, và chuyển ngay vào phòng mổ để can thiệp dưới gây mê nội khí quản.

"Quyết định thời điểm phẫu thuật phụ thuộc vào tính chất của vết thương. Đối với chấn thương xuyên kèm dị vật, việc khâu kín vết rách đường vào và tiến hành cắt dịch kính qua pars plana (PPV) lấy dị vật bằng kẹp gắp hoặc nam châm đất hiếm nên được thực hiện đồng thời càng sớm càng tốt. Tuy nhiên, nếu có chấn thương xuyên thấu (perforating) phức tạp hoặc xuất huyết hắc mạc diện rộng, việc trì hoãn lấy dị vật từ 7 đến 14 ngày sau khi đã khâu kín đường vào ban đầu là một chiến lược khôn ngoan để đợi dịch kính tự hóa lỏng và giảm nguy cơ xuất huyết bùng phát."

Một điểm gây tranh cãi trong y văn là việc sử dụng kháng sinh dự phòng đường toàn thân hoặc tiêm nội nhãn. Trong ca lâm sàng này, do cơ chế chấn thương "kim loại - kim loại" tạo ra nhiệt độ cao tự tiệt trùng, tác giả chỉ định tiêm kháng sinh cạnh nhãn cầu và nhỏ mắt hậu phẫu, hoàn toàn không cần dùng kháng sinh đường toàn thân hay tiêm nội nhãn. Bệnh nhân được điều trị tích cực bằng kháng viêm corticosteroid nhỏ giọt và liệt thể mi, đạt kết quả phục hồi thị lực ngoạn mục về mức 20/25 vào ngày thứ 7 sau mổ, phản ứng viêm màng bồ đào hoàn toàn biến mất. Tuy nhiên, bác sĩ lâm sàng cần cực kỳ cảnh giác: nếu cơ chế chấn thương liên quan đến đất cát, thực vật hoặc dị vật không phải kim loại, nguy cơ viêm mủ nội nhãn do Bacillus cereus hoặc vi nấm là cực kỳ cao, đòi hỏi phải tiêm kháng sinh nội nhãn hoạt phổ rộng ngay lập tức.

Thông điệp lâm sàng cốt lõi cho bác sĩ nhãn khoa

  • Cảnh giác với vết thương tự bít: Một vết rách củng mạc hoặc giác mạc cực nhỏ kèm phản ứng viêm màng bồ đào nhẹ ở tiền phòng luôn phải được nghi ngờ có dị vật nội nhãn cho đến khi có bằng chứng ngược lại.
  • Lựa chọn cận lâm sàng thông minh: Luôn chỉ định CT scan hốc mắt lát cắt mỏng khi nghi ngờ dị vật kim loại. Tuyệt đối chống chỉ định chụp MRI nếu nghi ngờ dị vật có từ tính vì từ trường có thể làm dịch chuyển dị vật gây rách nát võng mạc.
  • Hiểu rõ độc tính kim loại (Metallosis): Sắt gây siderosis mạn tính hủy hoại võng mạc âm thầm; đồng gây chalcosis với phản ứng viêm vô trùng cấp tính dữ dội hoặc các lắng đọng đặc trưng ở mắt.
  • Cá thể hóa thời điểm phẫu thuật: Ưu tiên can thiệp đồng thời (khâu vết thương + cắt dịch kính lấy dị vật) trong hầu hết các trường hợp cấp cứu. Chỉ trì hoãn 7-14 ngày khi có xuất huyết hắc mạc nặng hoặc chấn thương xuyên thấu hai đầu phức tạp.

Tài liệu tham khảo:

Kaplan, H. J. (2021). Intraocular Foreign Body and Uveitis. In Clinical Cases in Uveitis (pp. 102-105). Elsevier. DOI: 10.1016/B978-0-323-71313-9.00025-X

Xem thêm