U hắc mạc không sắc tố và những cạm bẫy chẩn đoán: Phân tích sâu về u cơ, u xơ và u mô bào màng bồ đào

Bs Ngô Hữu Thế
27.9.26
Last Updated

Trong thực hành lâm sàng nhãn khoa, việc đối mặt với một khối u nội nhãn không sắc tố (amelanotic mass) luôn là một thử thách cân não đối với bất kỳ phẫu thuật viên nào. Chẩn đoán đầu tiên và đáng sợ nhất xuất hiện trong tâm trí người thầy thuốc thường là u hắc tố màng bồ đào thể không sắc tố (amelanotic uveal melanoma) - một bệnh lý ác tính đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân. Tuy nhiên, màng bồ đào là một cấu trúc giàu mạch máu, cơ trơn và mô liên kết, hoàn toàn có thể phát sinh các u lành tính có nguồn gốc từ cơ, xơ hoặc mô bào. Trong số đó, u cơ trơn (leiomyoma) màng bồ đào là một thực thể cực kỳ hiếm gặp nhưng lại sở hữu những đặc điểm lâm sàng và siêu âm mô phỏng gần như hoàn hảo một khối u hắc tố ác tính.

Sự khan hiếm của các báo cáo lâm sàng trong y văn - chủ yếu chỉ dừng lại ở các ca đơn lẻ hoặc chuỗi ca bệnh nhỏ - đã tạo ra một khoảng trống tri thức lớn. Hậu quả lâm sàng của việc thiếu hụt thông tin này là vô cùng nặng nề: nhiều bệnh nhân đã phải chịu chỉ định múc nhãn cầu (enucleation) một cách oan uổng do chẩn đoán nhầm u cơ trơn lành tính thành u hắc tố ác tính trước phẫu thuật. Do đó, việc đi sâu phân tích bản chất sinh học, đặc điểm mô bệnh học và các dấu hiệu nhận diện đặc trưng của nhóm u hiếm gặp này không chỉ mang tính chất học thuật, mà còn là một yêu cầu cấp thiết để bảo tồn cơ quan thị giác cho người bệnh.

Bản chất sinh học và nguồn gốc phôi thai học của u cơ trơn màng bồ đào

Để hiểu tại sao u cơ trơn màng bồ đào lại có những biểu hiện đa dạng và dễ gây nhầm lẫn, chúng ta cần quay ngược lại nguồn gốc phôi thai học của hệ cơ vùng màng bồ đào. Vào năm 1977, nhà nhãn khoa học Jakobiec đã đề xuất một giả thuyết kinh điển chia u cơ trơn màng bồ đào thành hai biến thể dựa trên nguồn gốc phôi thai học khác biệt:

  • U cơ trơn nguồn gốc trung bì (Mesodermal leiomyoma): Phát sinh từ cơ trơn của các mạch máu màng bồ đào, có nguồn gốc từ lá thai trung bì thực sự.
  • U cơ trơn nguồn gốc ngoại trung bì (Mesectodermal leiomyoma): Phát sinh từ cơ thể mi, vốn có nguồn gốc từ mào thần kinh (neural crest). Biến thể này mang cả đặc tính của tế bào cơ và tế bào thần kinh, giải thích cho cấu trúc vi thể độc đáo của chúng.

Về mặt dịch tễ học, u cơ trơn màng bồ đào có xu hướng xuất hiện ở nhóm tuổi trẻ hơn (thập niên thứ 3 đến thứ 5) so với u hắc tố màng bồ đào (tuổi khởi phát trung bình là 55). Đặc biệt, bệnh lý này có sự ưu thế rõ rệt ở giới nữ. Trong một tổng quan hệ thống của tác giả Shields và cộng sự, chỉ có 3 trong số 24 bệnh nhân u cơ trơn màng bồ đào là nam giới. Sự chênh lệch giới tính cực kỳ lớn này gợi ý mạnh mẽ về vai trò của các hormone sinh dục nữ trong cơ chế bệnh sinh của u.

Về mặt mô bệnh học, cả hai biến thể u cơ trơn trung bì và ngoại trung bì đều được cấu tạo chủ yếu bởi các tế bào hình thoi (spindle cells) với nhân hình bầu dục kéo dài, chất nhiễm sắc mịn và bào tương ưa eosin dạng sợi. Ranh giới tế bào thường không rõ ràng. Ở biến thể ngoại trung bì, các tế bào u sắp xếp thành các bó đan xen ngẫu nhiên, đôi khi tạo thành cấu trúc xếp hàng rào (palisading) mô phỏng hình ảnh của u thần kinh (schwannoma). Dưới kính hiển vi điện tử, sự hiện diện của các sợi collagen uốn cong đặc biệt gọi là sợi skenoid (skenoid fibers) là bằng chứng đắt giá củng cố cho giả thuyết nguồn gốc mào thần kinh của biến thể ngoại trung bì.

Chìa khóa vàng để chẩn đoán phân biệt u cơ trơn với u hắc tố và u thần kinh nằm ở xét nghiệm hóa mô miễn dịch (IHC). U cơ trơn thể hiện sự nhuộm màu dương tính mạnh mẽ và lan tỏa với Smooth Muscle Actin (SMA), Desmin, CD-56 và h-caldesmon. Ngược lại, chúng hoàn toàn âm tính với các dấu ấn đặc trưng của u hắc tố như S100, Melan-A, HMB45, cũng như các dấu ấn biểu mô (Cytokeratins) hay u mô đệm đường tiêu hóa (c-kit).

Biểu hiện lâm sàng và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh

U cơ trơn màng bồ đào thường tiến triển âm thầm và có thể hoàn toàn không triệu chứng trong giai đoạn đầu, được phát hiện tình cờ khi khám mắt định kỳ. Khi khối u tăng kích thước, chúng gây ra các triệu chứng do chèn ép cơ học lên các cấu trúc lân cận bao gồm: mờ mắt không đau, loạn thị tiến triển, đục thủy tinh thể khu trú, lệch thủy tinh thể, hoặc bong võng mạc dịch kính thứ phát.

Khi thăm khám lâm sàng, khối u thường biểu hiện dưới dạng một khối đơn độc, ranh giới rõ, không sắc tố (màu trắng xám hoặc hồng nhạt) nằm ở vùng thể mi hoặc hắc mạc phía sau. Một dấu hiệu lâm sàng quan trọng là sự xuất hiện của các mạch máu lính gác (sentinel vessels) giãn rộng ở vùng củng mạc tương ứng với vị trí khối u. Đáng chú ý, u cơ trơn màng bồ đào có một đặc tính lâm sàng cực kỳ quan trọng: khả năng xuyên sáng tốt (transillumination). Khi thực hiện nghiệm pháp soi xuyên sáng nhãn cầu, u cơ trơn cho ánh sáng đi qua dễ dàng, trái ngược hoàn toàn với u hắc tố ác tính vốn hấp thụ ánh sáng và tạo ra bóng tối rõ rệt trên củng mạc.

Trên siêu âm nhãn cầu (B-scan), u cơ trơn biểu hiện độ phản hồi âm từ trung bình đến thấp, rất khó phân biệt với u hắc tố. Tuy nhiên, siêu âm tần số cao (UBM) có thể giúp xác định vị trí thượng màng bồ đào (suprauveal) của khối u, cho thấy u phát triển trong khoang thượng hắc mạc và không xâm lấn vào nhu mô màng bồ đào lân cận trong một số trường hợp. Chụp cắt lớp vi tính (CT) và cộng hưởng từ (MRI) có giá trị xác định sự hiện diện và kích thước u nhưng không có đặc điểm đặc hiệu để phân biệt với các u nội nhãn khác.

Dưới đây là bảng so sánh đặc điểm lâm sàng, mô bệnh học và hóa mô miễn dịch giữa u cơ trơn và các u hiếm gặp khác của màng bồ đào:

Đặc điểmU cơ trơn (Leiomyoma)U cơ vân (Rhabdomyosarcoma)U hạt vàng thiếu niên (JXG)
Độ tuổi điển hìnhNgười trẻ (20 - 50 tuổi), ưu thế nữ giới rõ rệtTrẻ em và trẻ nhỏTrẻ sơ sinh và trẻ nhỏ (< 2 tuổi)
Vị trí thường gặpThể mi (chủ yếu), hiếm khi ở hắc mạc sauMống mắt và thể miMống mắt (thường một bên, màu vàng)
Biểu hiện lâm sàngKhối u không sắc tố, xuyên sáng tốt, mạch máu lính gácKhối u đặc, phát triển chậm, gây tăng nhãn áp thứ phátXuất huyết tiền phòng tái phát, glaucoma thứ phát, dị sắc mống mắt
Mô bệnh học đặc trưngTế bào hình thoi, nhân bầu dục, có thể có sợi skenoidTế bào hình thoi chưa biệt hóa phối hợp tế bào dạng dải (strap cells) ưa eosinTế bào mô bào chứa mỡ, tế bào khổng lồ Touton (vòng nhân ngoại vi)
Hóa mô miễn dịch (IHC)SMA (+), Desmin (+), CD-56 (+), S100 (-)Myogenin (+), MyoD1 (+), Desmin (+)CD68 (+), S100 (-), CD1a (-)

Phân tích chuyên sâu và những cạm bẫy trong chẩn đoán phân biệt

Thách thức lớn nhất đối với nhà lâm sàng là làm thế nào để tránh việc đưa ra một quyết định điều trị quá mức (over-treatment) như múc nhãn cầu đối với một khối u lành tính như u cơ trơn. Y văn đã ghi nhận không ít trường hợp mắt bị múc bỏ do nghi ngờ u hắc tố ác tính, và chỉ sau khi có kết quả giải phẫu bệnh lý sau mổ, người ta mới ngỡ ngàng nhận ra đó là một u cơ trơn lành tính.

"Trong thực hành nhãn khoa hiện đại, việc bảo tồn nhãn cầu và thị lực luôn là ưu tiên hàng đầu khi đối mặt với một khối u lành tính bị nghi ngờ nhầm là ác tính. Sự hiện diện của một khối u không sắc tố, có khả năng xuyên sáng tốt ở một bệnh nhân nữ trẻ tuổi phải luôn là một tín hiệu cảnh báo người lâm sàng chậm lại một nhịp trước khi chỉ định múc nhãn cầu."

Một câu hỏi đặt ra là: Liệu chúng ta có nên thực hiện sinh thiết khối u trước khi quyết định điều trị? Câu trả lời từ các chuyên gia nhãn khoa hàng đầu là không khuyến cáo rộng rãi. Sinh thiết hút bằng kim nhỏ (FNAB) thường không lấy đủ mảnh mô để đánh giá cấu trúc mô học phức tạp của u cơ trơn. Sinh thiết mở (open-flap biopsy) lại tiềm ẩn nguy cơ gieo rắc tế bào u (nếu đó thực sự là u hắc tố) và gây ra các biến chứng nghiêm trọng như xuất huyết nội nhãn hoặc bong võng mạc, làm mất đi cơ hội phẫu thuật bảo tồn sau này.

Bên cạnh u cơ trơn, bác sĩ lâm sàng cũng cần lưu ý đến các thực thể hiếm gặp khác như:

  • U cơ vân (Rhabdomyosarcoma) nội nhãn: Cực kỳ hiếm gặp, hầu hết thuộc thể phôi (embryonal subtype), xuất hiện ở trẻ em và có tốc độ phát triển chậm một cách đáng ngạc nhiên so với u cơ vân ở các vị trí khác trong cơ thể.
  • U hạt vàng thiếu niên (Juvenile Xanthogranuloma - JXG): Một bệnh lý tự giới hạn ở trẻ nhỏ, đặc trưng bởi các tổn thương mống mắt màu vàng gây xuất huyết tiền phòng tái phát. Chẩn đoán xác định dựa trên sự hiện diện của tế bào khổng lồ Touton trên tiêu bản mô bệnh học. Điều trị chủ yếu bằng corticoid tại chỗ hoặc toàn thân, đáp ứng rất tốt và tránh được can thiệp phẫu thuật xâm lấn.

Định hướng thực hành lâm sàng cho bác sĩ nhãn khoa

  • Nâng cao cảnh giác lâm sàng: Luôn đưa u cơ trơn (leiomyoma) vào danh sách chẩn đoán phân biệt trước một khối u màng bồ đào không sắc tố (amelanotic mass), đặc biệt khi đối tượng là bệnh nhân nữ trẻ tuổi hoặc trong độ tuổi sinh đẻ.
  • Tận dụng tối đa các nghiệm pháp lâm sàng đơn giản: Nghiệm pháp soi xuyên sáng (transillumination) là một công cụ sàng lọc vô giá. Một khối u không sắc tố kích thước lớn nhưng vẫn cho ánh sáng đi qua tốt là bằng chứng lâm sàng mạnh mẽ hướng tới u cơ trơn thay vì u hắc tố ác tính.
  • Ưu tiên phẫu thuật bảo tồn: Khi có nghi ngờ cao về u cơ trơn hoặc u lành tính thể mi, hãy lên kế hoạch phẫu thuật cắt bỏ khối u khu trú (iridocyclectomy hoặc cyclochoroidectomy) thay vì múc nhãn cầu. Phương pháp này giúp loại bỏ hoàn toàn khối u đồng thời bảo tồn được nhãn cầu và thị lực hữu ích cho bệnh nhân.
  • Vai trò của hóa mô miễn dịch: Giải phẫu bệnh kết hợp với bộ nhuộm hóa mô miễn dịch bắt buộc (SMA dương tính, S100 và HMB45 âm tính) là tiêu chuẩn vàng duy nhất để xác định chẩn đoán u cơ trơn màng bồ đào, giúp giải tỏa hoàn toàn áp lực tâm lý cho cả bệnh nhân và thầy thuốc về nguy cơ di căn ác tính.

Tài liệu tham khảo:

Paul Rundle, Hardeep Singh Mudhar, M. Andrew Parsons, Ian G. Rennie. (2007). Uveal myogenic, fibrous, and histiocytic tumors. In: Clinical Ophthalmic Oncology (pp. 311-315). Saunders Elsevier.

Xem thêm