Trong thực hành lâm sàng nhãn khoa hàng ngày, vùng mi mắt thường được chú ý nhiều nhất ở các tổn thương biểu mô như ung thư biểu mô tế bào đáy hay ung thư biểu mô tuyến bã. Tuy nhiên, khối u có nguồn gốc từ mô đệm mi mắt (eyelid stromal tumors) – bao gồm mạng lưới trung mô phức tạp từ mô sợi, mô xơ-mô bào, mạch máu, thần kinh cho đến cơ và mỡ – lại tạo thành một phổ bệnh lý vô cùng đa dạng, nhiều ẩn số và dễ gây nhầm lẫn. Rất nhiều trường hợp u mô đệm lành tính nhưng có tốc độ phát triển ồ ạt, mô bệnh học giàu tế bào non phân bào liên tục khiến nhà lâm sàng lầm tưởng là ung thư tiến triển; ngược lại, không ít khối u ác tính cao độ lại ẩn mình dưới lớp vỏ bọc một nốt sưng êm dịu, không đau, dễ chẩn đoán nhầm với chắp thông thường.
Sự phức tạp này đặt ra yêu cầu bức thiết cho các bác sĩ nhãn khoa và phẫu thuật tạo hình nhãn giáp: không chỉ dừng lại ở cảm nhận thị giác thuần túy trên bề mặt da, mà cần nắm vững mối tương quan sinh lý bệnh học giữa hành vi lâm sàng và bản chất vi thể của từng dòng tế bào mô đệm mi mắt để xây dựng phác đồ chẩn đoán và can thiệp chính xác nhất.
Nền tảng vi mô và nguồn gốc phát sinh các cấu trúc mô đệm mi mắt
Về mặt giải phẫu và phôi thai học, mi mắt chứa đựng nhiều thành phần trung mô phân bố xen kẽ trong lớp hạ bì và các vách ngăn xơ liên kết, bao bọc quanh các sợi cơ vân vòng mi, cơ Muller trơn và mạng lưới mạch máu - thần kinh dày đặc. Sự biến đổi tân sinh hoặc phản ứng tăng sinh bất thường của các cấu trúc trung mô này tạo nên phổ rộng của u mô đệm:
- Nhóm nguồn gốc sợi và xơ-mô bào: Bắt nguồn từ nguyên bào sợi (fibroblasts) và mô bào (histiocytes). Đáng chú ý là viêm cân mạc thể nốt (nodular fasciitis), một phản ứng tăng sinh nguyên bào sợi hoạt hóa non tính chất phản ứng nhưng có thể tự thoái triển, hay u mô bào vàng (xanthogranuloma) với sự thâm nhiễm của các đại thực bào ứ đọng lipid tạo thành tế bào khổng lồ Touton đặc trưng.
- Nhóm nguồn gốc mạch máu: Bắt nguồn từ sự rối loạn tạo mạch hoặc quá sản nội mô. Ở trẻ nhỏ, u máu mao mạch (capillary hemangioma) tăng sinh mạnh dưới tác động của các yếu tố phát triển nội mô và nồng độ yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi cơ bản (bFGF) niệu tăng cao. Trong khi đó, u hạt sinh mủ (pyogenic granuloma) thực chất là phản ứng tăng sinh nội mô mao mạch quá mức kèm mô hạt viêm sau chấn thương hoặc phẫu thuật hơn là một u hạt thực thụ.
- Nhóm nguồn gốc thần kinh và thần kinh nội tiết: Bao gồm schwannoma bắt nguồn từ bao dây thần kinh ngoại vi, và u tế bào Merkel (Merkel cell tumor) – một loại ung thư biểu mô thần kinh nội tiết bắt nguồn từ tế bào Merkel nằm ở biểu mô tiếp nhận cảm giác xúc giác tại mi mắt và kết mạc.
- Nhóm mô thừa và lạc chỗ (Hamartoma & Choristoma): Đặc thù phôi thai như u lạc chỗ thể thủy tinh (phakomatous choristoma hay khối u Zimmerman), bắt nguồn từ sự phân tách hoặc di chuyển lạc vị của các tế bào bọng mầm thể thủy tinh vào cấu trúc trung mô mi mắt dưới phía trong.
Đặc điểm lâm sàng then chốt và các dấu mốc mô bệnh học phân định
Hành vi sinh học của u mô đệm mi mắt dao động từ các tổn thương phản ứng hoàn toàn lành tính đến những khối u ác tính có độ biệt hóa kém với tiên lượng sống còn thấp. Việc phân định chính xác đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa triệu chứng lâm sàng và cấu trúc giải phẫu bệnh:
| Thực thể bệnh lý | Biểu hiện lâm sàng đặc trưng | Đặc điểm mô bệnh học quyết định | Chiến lược xử trí chủ yếu |
|---|---|---|---|
| Nodular fasciitis (Viêm cân mạc thể nốt) | Nốt dưới da đơn độc, tiến triển nhanh cấp tính, dễ nhầm u ác tính. | Nguyên bào sợi non xếp lỏng lẻo hình nan hoa, nền nhầy, nhiều phân bào nhưng không ác tính (Pseudosarcoma). | Sinh thiết cắt bỏ hoàn toàn khối u; có thể tự thoái triển tự nhiên. |
| Capillary hemangioma (U máu mao mạch) | U màu đỏ dâu tây bề mặt hoặc xám xanh dưới da ở trẻ nhỏ; phát triển nhanh <1 tuổi, thoái triển dần sau 4-7 tuổi. | Các tiểu thùy mao mạch xếp khít, lót bởi tế bào nội mô đầy đặn, dần biến đổi xơ hóa và mỡ hóa theo thời gian. | Theo dõi nếu không đe dọa trục thị giác; tiêm corticoid tại tổn thương hoặc dùng đường toàn thân khi gây nhược thị/sụp mi. |
| Xanthogranuloma (U hạt vàng) | Nốt vàng nhạt/thịt; ở người lớn thường kết hợp hen phế quản nặng dai dẳng. | Thâm nhiễm mô bào bọt kết hợp tế bào khổng lồ đa nhân Touton (nhân xếp thành vòng hoa, viền sáng ngoại vi). | Corticosteroid toàn thân liều cao; phẫu thuật thu gọn hoặc xạ trị nếu kháng thuốc. |
| Merkel cell carcinoma (U tế bào Merkel) | Nốt màu đỏ tím, không đau, tăng kích thước nhanh ở mi trên người cao tuổi (<3% u ác tính mi mắt). | Tế bào tròn đồng dạng sắp xếp dạng dải/bè (trabecular), bào tương nghèo nàn, nhân to phân bào dồi dào. | Phẫu thuật cắt rộng có kiểm soát diện cắt lạnh kết hợp xạ trị bổ trợ hạch vùng/tại chỗ. |
| Kaposi sarcoma | Nốt hoặc mảng màu xanh tím, mạch máu dồi dào, thường xuất hiện ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch (AIDS). | Mạng lưới tế bào nội mô tăng sinh tạo các khoang dạng khe kẽ chứa hồng cầu, liên quan nhiễm HHV-8. | Liệu pháp kháng retrovirus (HAART), áp lạnh, xạ trị tại chỗ hoặc hóa trị toàn thân. |
| Rosai–Dorfman disease | Khối u mi hai bên đối xứng kèm hạch cổ khổng lồ không đau, sốt, thiếu máu, tăng gamma-globulin máu. | Mô bào lành tính lớn biểu hiện hiện tượng thực bào lympho bào (emperipolesis). | Theo dõi đối với thể nhẹ; corticoid toàn thân hoặc phẫu thuật giảm thể tích tổn thương. |
Những cạm bẫy chẩn đoán và thách thức can thiệp trong thực hành
Thực tế điều trị u mô đệm mi mắt chứng kiến không ít trường hợp xử trí quá mức hoặc can thiệp muộn màng bắt nguồn từ sự đánh giá sai lệch giữa hình thái bên ngoài và bản chất vi mô tổn thương.
Một trong những cạm bẫy kinh điển nhất là nodular fasciitis. Do u tiến triển rất nhanh, giàu tế bào và dày đặc phân bào bất thường trên vi thể, nhiều trường hợp đã bị chẩn đoán nhầm là sarcom sợi (fibrosarcoma) dẫn đến những cuộc phẫu thuật nạo vét hốc mắt không đáng có. Vì lý do này, bệnh học xếp thực thể này vào nhóm u giả sarcom (pseudosarcomatous fasciitis). Đối với u máu mao mạch mi mắt ở trẻ nhỏ, nguy cơ nhược thị do loạn thị méo mó khúc xạ hoặc do sụp mi cơ học che lấp trục thị giác là chỉ định tuyệt đối cần can thiệp tích cực. Liệu pháp tiêm hỗn dịch corticosteroid trực tiếp vào tổn thương (triamcinolone hoặc phối hợp dexamethasone) mang lại tỷ lệ đáp ứng co nhỏ khối u rất cao, nhưng đi kèm tai biến nguy hiểm nếu thiếu kinh nghiệm:
Áp lực bơm thuốc quá cao hoặc dùng kim nòng lớn khi tiêm steroid nội tổn thương mi mắt có thể đẩy trực tiếp các hạt huyền dịch vào hệ tuần hoàn ngược dòng, gây biến chứng thảm khốc: tắc động mạch trung tâm võng mạc gây mất thị lực vĩnh viễn, hoại tử da mi và teo mỡ cục bộ. Kỹ thuật an toàn bắt buộc phải dùng kim nhỏ (25-26G), hút thử kiểm tra trước khi bơm, tiêm với áp lực cực thấp phân tán nhiều điểm cho đến khi diện u trắng bợt nhẹ nhàng.
Bên cạnh đó, đối với người trưởng thành có u hạt vàng quanh mắt (xanthogranuloma), đặc biệt là nhóm khởi phát ở tuổi trưởng thành, bác sĩ nhãn khoa không bao giờ được phép cô lập chẩn đoán ở vùng mi mắt. Dạng tổn thương này có mối liên hệ mật thiết với bệnh hen phế quản khởi phát muộn nghiêm trọng và các bệnh lý suy thoái mô bào toàn thân như bệnh Erdheim–Chester. Tương tự, sự xuất hiện của một nốt mi mắt màu tím đỏ trên người trẻ tuổi cần lập tức gợi mở chẩn đoán Kaposi sarcoma và chỉ định tầm soát HIV tiềm ẩn, thay vì chỉ nghĩ tới một lẹo hay chắp không điển hình.
Định hướng thực hành cốt lõi cho bác sĩ lâm sàng
- Cảnh giác trước các nốt mi mắt phát triển nhanh: Trước một tổn thương mi lớn nhanh, không bao giờ vội vã đưa ra chẩn đoán ác tính khi chưa có kết quả mô bệnh học; hãy luôn nhớ tới các u giả sarcom như nodular fasciitis để tránh phẫu thuật tàn phá diện rộng không cần thiết.
- Bảo vệ trục thị giác tuyệt đối ở trẻ nhỏ: U máu mao mạch trẻ em phần lớn sẽ tự thoái triển trước 7 tuổi, nhưng sự thụ động theo dõi là một sai lầm nếu khối u gây sụp mi che phủ đồng tử hoặc gây loạn thị giác mạc trên 1.5 diop. Can thiệp sớm bằng thuốc bôi, tiêm triamcinolone đúng kỹ thuật hoặc ức chế beta là chìa khóa ngăn chặn nhược thị vĩnh viễn.
- Luôn gắn tổn thương mô đệm mi với bức tranh toàn thân: Các khối u xơ-mô bào (như xanthelasma, xanthogranuloma, Rosai–Dorfman) hay u mạch máu (Kaposi sarcoma) hiếm khi là bệnh lý cục bộ đơn thuần; việc tầm soát lipid huyết tương, chức năng hô hấp (hen phế quản), hạch ngoại vi và huyết thanh học HIV là bắt buộc.
- Cắt rộng có kiểm soát với các khối u tế bào mầm/thần kinh nội tiết: Đối với các khối u ác tính hiếm gặp như u tế bào Merkel hoặc dermatofibrosarcoma protuberans, phẫu thuật cắt bỏ bờ sạch dưới kiểm soát sinh thiết tức thì diện cắt (frozen section) kết hợp xạ trị bổ trợ là tiêu chuẩn vàng để ngăn ngừa tái phát và di căn xa.
Tài liệu tham khảo:
Vemuganti GK, Honavar SG. Eyelid stromal tumors. In: Singh AD, Damato BE, Pe'er J, Murphree AL, Perry JD, eds. Clinical Ophthalmic Oncology. Springer, Berlin, Heidelberg; 2007:99-106.