U Tế Bào Võng Mạc Biểu Hiện Giả Viêm Màng Bồ Đào Ở Trẻ Em: Cạm Bẫy Chẩn Đoán và Thách Thức Điều Trị

Bs Ngô Hữu Thế
23.9.26
Last Updated

Trong thực hành nhãn khoa lâm sàng, việc phân biệt giữa bệnh lý viêm nhiễm màng bồ đào thật sự và các hội chứng giả viêm (masquerade syndromes) là một cạm bẫy cực kỳ nguy hiểm, đặc biệt ở đối tượng bệnh nhi. U tế bào võng mạc (Retinoblastoma - RB) – khối u ác tính nội nhãn phổ biến nhất ở trẻ em – thường biểu hiện kinh điển với hiện tượng đồng tử trắng (leukocoria) hoặc lác mắt. Tuy nhiên, ở một số thể lâm sàng không điển hình hoặc trên trẻ lớn tuổi, các tế bào ung thư có thể bong tróc, phát tán vào tiền phòng và dịch kính, tạo nên bức tranh lâm sàng giả viêm màng bồ đào cấp hoặc mạn tính kèm mủ tiền phòng (hypopyon). Sự nhầm lẫn này khiến bệnh nhân bị trì hoãn thời gian vàng chẩn đoán ung thư, đồng thời việc điều trị nhầm bằng corticoid kéo dài có thể làm gia tăng nguy cơ lan tràn u ngoài nhãn cầu và di căn toàn thân.

Cơ chế sinh lý bệnh của hội chứng giả viêm trong u tế bào võng mạc

Hiện tượng gieo rắc tế bào u vào phân thùy trước (anterior segment seeding) xuất hiện khi các tế bào u tế bào võng mạc nguyên phát hoại tử hoặc giải phóng khỏi bề mặt khối u võng mạc, di chuyển qua dịch kính, vượt qua bờ mống mắt để xâm nhập vào tiền phòng. Sự diện hiện của tế bào u tại đây gây ra hàng loạt các dấu hiệu giả viêm trên lâm sàng:

  • Giả lắng đọng sau giác mạc (Pseudokeratic precipitates): Tế bào u tự do lắng đọng lên lớp nội mô giác mạc, tạo nên các nốt đục màu trắng trông tương tự như các lắng đọng viêm (KPs) trong viêm màng bồ đào.
  • Giả mủ tiền phòng (Pseudohypopyon): Khác với mủ tiền phòng thông thường do sự tích tụ của tế bào bạch cầu đa nhân trung tính trong đáp ứng viêm, giả mủ tiền phòng ở bệnh nhân RB là tập hợp khối tế bào u hoại tử lắng đọng ở phần thấp của tiền phòng dưới tác động của trọng lực.
  • Lắng đọng bao trước thể thủy tinh và tăng nhãn áp: Tế bào u bám vào bề mặt bao trước thể thủy tinh và nghẽn mạng tiền phòng, kết hợp với sự thâm nhiễm trực tiếp vào vùng mống mắt - thể mi gây cản trở dòng thoát thủy dịch, dẫn đến tăng nhãn áp thứ phát nghiêm trọng.

Thực tế lâm sàng càng trở nên phức tạp khi bệnh nhi thường có tiền sử chấn thương mắt nhẹ trước đó. Yếu tố chấn thương vô tình trở thành "bức màn khói" khiến bác sĩ lâm sàng dễ hướng chẩn đoán ban đầu tới một tình trạng viêm màng bồ đào sau chấn thương, bỏ qua bản chất ác tính đang diễn tiến âm thầm.

Bức tranh lâm sàng và dữ liệu chẩn đoán ca bệnh

Báo cáo ghi nhận một bệnh nhi nam 13 tuổi nhập viện với tình trạng đau mắt và giảm thị lực mắt phải (OD) kéo dài 2 tháng. Bệnh nhân có tiền sử chấn thương tù mắt phải ngay trước khi khởi phát triệu chứng và đã được điều trị theo hướng viêm màng bồ đào sau chấn thương trong suốt 2 tháng nhưng không thuyên giảm.

Thành phần thăm khámMắt phải (OD)Mắt trái (OS)
Thị lực (Visual Acuity)20/3020/20
Nhãn áp (IOP)30 mmHg18 mmHg
Giác mạc (Cornea)Lắng đọng đục trắng nội mô giả KPsTrong suốt
Tiền phòng (Anterior Chamber)Giả mủ tiền phòng (Pseudohypopyon) đọng phía dướiSâu, sạch
Thể thủy tinh (Lens)Lắng đọng đục trắng trên bao trướcTrong suốt
Dịch kính & Võng mạcGieo rắc tế bào dịch kính, khối u đặc ở vùng trung biên dưới - mũiBình thường

Các phương tiện chẩn đoán cận lâm sàng đã hỗ trợ xác định bản chất tổn thương:

  • Siêu âm B-scan: Phát hiện khối u nội nhãn kèm tín hiệu vôi hóa đặc trưng (calcification) và các đốm hồi âm trong dịch kính tương ứng với hiện tượng gieo rắc tế bào u.
  • Bảng xét nghiệm trừ loại: Bệnh nhân được thực hiện các xét nghiệm tầm soát toàn diện gồm FTA-ABS, RPR (giang mai), QuantiFERON-TB (lao), ACE, Lysozyme, X-quang ngực (sarcoidosis) và công thức máu toàn bộ (bệnh bạch cầu); tất cả đều cho kết quả âm tính.
  • Chụp cộng hưởng từ (MRI): Bắt buộc thực hiện để đánh giá sự xâm lấn u ra ngoài hốc mắt, xâm lấn thần kinh thị giác hoặc u tuyến tùng phối hợp (Trilateral retinoblastoma). Kết quả MRI của bệnh nhân chưa ghi nhận xâm lấn.

Bệnh nhân được khởi động phác đồ điều trị bảo tồn gồm 6 chu kỳ hóa trị tĩnh mạch toàn thân kết hợp 8 đợt tiêm Melphalan vào dịch kính hàng tháng. Mặc dù khối u đặc ở võng mạc thoái triển hoàn toàn và hạt dịch kính giảm nhẹ, hiện tượng gieo rắc tế bào u tại tiền phòng lại bùng phát gia tăng. Do nguy cơ di căn toàn thân cao, bệnh nhân đã được chỉ định phẫu thuật khoét bỏ nhãn cầu (enucleation) mắt phải và đặt chất cấy ghép. Kết quả giải phẫu bệnh sau mổ xác nhận tế bào retinoblastoma vẫn còn tồn dư tại chân thể mi, mống mắt và góc tiền phòng.

Phân tích chuyên sâu và những cạm bẫy lâm sàng

Quản lý u tế bào võng mạc có gieo rắc phân thùy trước là một trong những thử thách phức tạp nhất đối với bác sĩ nhãn ung thư. Ca lâm sàng này mang lại những góc nhìn phân tích sắc bén:

Thao tác soi đáy mắt giãn đồng tử toàn diện đến tận vùng chu biên xa là nguyên tắc vàng bất di bất dịch trước mọi trường hợp viêm màng bồ đào không điển hình ở trẻ em, giúp tránh bỏ sót tổn thương u nguyên phát nằm ẩn nấp.

Về mặt chẩn đoán hình ảnh và thủ thuật can thiệp, bác sĩ lâm sàng cần lưu ý các điểm mấu chốt:

  • Tránh lạm dụng CT-scan: Mặc dù chụp cắt lớp vi tính (CT) thể hiện rất rõ các nốt vôi hóa trong u, thủ thuật này cần hạn chế tối đa ở trẻ nhỏ nhằm giảm nguy cơ phơi nhiễm bức xạ ion hóa – yếu tố có thể thúc đẩy sự phát triển của các khối u thứ phát trên bệnh nhân có đột biến gen RB1. Siêu âm B-scan và MRI luôn là hai phương tiện được ưu tiên hàng đầu.
  • Tối kỵ sinh thiết chọc hút kim nhỏ (FNAB): Khi đứng trước một khối u nhãn cầu chưa rõ bản chất, chống chỉ định tuyệt đối phẫu thuật sinh thiết chọc hút bằng kim nhỏ vì nguy cơ làm gieo rắc tế bào ung thư theo đường đâm kim ra mô hốc mắt và hệ tuần hoàn.

Về chiến lược điều trị, phân thùy trước là khu vực cực kỳ khó kiểm soát bằng hóa trị bảo tồn. Mặc dù hóa trị nội động mạch và tiêm melphalan nội dịch kính đã cải thiện đáng kể tỷ lệ bảo tồn mắt trong RB, nhưng khi tế bào u đã xâm nhập tiền phòng, dòng di chuyển thủy dịch liên tục cùng sự thiếu vắng hàng rào máu-mắt bền vững khiến thuốc khó duy trì nồng độ diệt u tối ưu. Khi nhận thấy tế bào u tiền phòng không đáp ứng hoặc tiến triển dai dẳng, phẫu thuật khoét bỏ nhãn cầu kịp thời là quyết định đúng đắn để ngăn ngừa di căn tử vong.

Thông điệp mang về cho bác sĩ lâm sàng

  • Nâng cao cảnh giác với giả viêm màng bồ đào: Bất kỳ bệnh nhi nào trình diện với viêm màng bồ đào không điển hình, giả mủ tiền phòng (pseudohypopyon) hoặc tăng nhãn áp đơn độc, phải luôn đặt u tế bào võng mạc vào chẩn đoán phân biệt hàng đầu.
  • Thăm khám đáy mắt chu biên triệt để: Bắt buộc phải giãn đồng tử tối đa và kiểm tra kỹ vùng võng mạc trung biên và chu biên để phát hiện các ổ u nhỏ nguyên phát.
  • Cân nhắc kỹ chỉ định cận lâm sàng: Ưu tiên siêu âm B-scan và MRI hốc mắt. Tránh chụp CT-scan không cần thiết và tuyệt đối không thực hiện sinh thiết hút kim nhỏ (FNAB) vì nguy cơ lan tràn u ngoài nhãn cầu.
  • Quyết đoán trong thái độ xử trí: Gieo rắc tế bào u vào tiền phòng là yếu tố tiên lượng nguy cơ di căn toàn thân cao. Nếu các phác đồ hóa trị bảo tồn không mang lại hiệu quả kiểm soát tiền phòng, phẫu thuật khoét bỏ nhãn cầu sớm là chỉ định bắt buộc để bảo vệ tính mạng cho bệnh nhi.

Tài liệu tham khảo:

Sadiq MA, Kaliki S, Ramasubramanian A. Retinoblastoma. In: Clinical Cases in Uveitis. Elsevier; 2021:98-101.

Xem thêm