Viêm nội nhãn nội sinh (Endogenous Endophthalmitis) là một cấp cứu nhãn khoa cực kỳ nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến thị lực và thậm chí là tính mạng của bệnh nhân. Khác với viêm nội nhãn ngoại sinh xuất hiện sau chấn thương hoặc phẫu thuật, viêm nội nhãn nội sinh xảy ra do sự lan truyền của tác nhân gây bệnh từ một ổ nhiễm trùng toàn thân thông qua đường máu. Trong số các tác nhân gây bệnh, Candida albicans nổi lên như một thủ phạm phổ biến nhất gây ra tình trạng viêm nội nhãn do nấm. Điều đáng ngại trên lâm sàng là bệnh nhân bị nhiễm nấm nội nhãn đôi khi không biểu hiện triệu chứng toàn thân quá nặng nề, khiến việc chẩn đoán dễ bị trì hoãn. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu đặc trưng trên lâm sàng và hình ảnh cắt lớp quang học (OCT) đóng vai trò quyết định trong việc cứu vãn chức năng thị giác của người bệnh.
Đường di chuyển âm thầm của nấm men vào nội nhãn
Để hiểu tại sao Candida albicans lại tạo ra những tổn thương đặc thù ở bán phần sau, chúng ta cần xem xét cơ chế sinh lý bệnh học của nó. Khi hàng rào bảo vệ của cơ thể bị suy giảm – thường gặp ở những bệnh nhân lạm dụng thuốc đường tĩnh mạch, đặt catheter lưu ngày, hoặc có tình trạng suy giảm miễn dịch – các tế bào nấm men Candida sẽ xâm nhập vào tuần hoàn chung. Nhờ kích thước nhỏ, chúng dễ dàng vượt qua các mao mạch nhỏ và dừng chân tại mạng lưới mạch máu phong phú của hắc mạc và võng mạc ở cực sau nhãn cầu.
Tại đây, nấm bắt đầu sinh sôi, phá vỡ hàng rào máu - võng mạc trong để hình thành các ổ viêm hắc võng mạc (chorioretinitis). Khi tổn thương tiến triển, các ổ nấm này sẽ xâm lấn ra nông hơn, định vị ở các lớp trong của võng mạc và cuối cùng là "tràn" vào khoang dịch kính, gây ra phản ứng viêm dịch kính (vitritis) dữ dội. Sự xuất hiện của các mảnh vụn viêm kết tụ lại với nhau trong dịch kính tạo nên hình ảnh "chuỗi ngọc trai" (string of pearls) vô cùng đặc trưng của nhiễm nấm.
Đặc điểm lâm sàng và hình ảnh học cắt lớp quang học
Trên lâm sàng, tổn thương do Candida albicans có những dấu ấn rất riêng biệt mà một bác sĩ nhãn khoa giàu kinh nghiệm có thể nhận diện ngay từ khi soi đáy mắt. Để giúp các đồng nghiệp dễ dàng đối chiếu giữa biểu hiện đại thể và vi thể trên OCT, dưới đây là bảng tổng hợp chi tiết:
| Đặc điểm lâm sàng (Đáy mắt) | Đặc điểm trên OCT cắt lớp |
|---|---|
| Các ổ viêm hắc võng mạc nhỏ, màu trắng kem (creamy-white), dạng bông xốp (fluffy) khu trú ở cực sau. | Tổn thương dạng vòm (dome-shaped), tăng phản xạ (hyper-reflective) nhô lên, định vị ở các lớp võng mạc nông. |
| Ranh giới tổn thương tương đối rõ ràng. | Gây ra hiện tượng bóng lưng (shadowing) mạnh phía sau, che khuất hoàn toàn cấu trúc võng mạc và hắc mạc bên dưới. |
| Viêm dịch kính đi kèm, đặc trưng bởi các đám mờ màu vàng nhỏ nối với nhau thành dạng "chuỗi ngọc trai" (string of pearls). | Chất lượng tín hiệu quét (signal strength) thường kém do các mảnh vụn viêm lơ lửng trong khoang dịch kính cản trở đường truyền tia laser. |
Phân tích chuyên sâu và những cạm bẫy trong chẩn đoán hình ảnh
Nhìn sâu vào bản chất của hình ảnh OCT trong viêm nội nhãn do Candida, chúng ta thấy cấu trúc vòm và tăng phản xạ của tổn thương phản ánh sự tích tụ đậm đặc của các tế bào nấm và tế bào viêm ở các lớp võng mạc nông. Hiện tượng bóng lưng mạnh phía sau tổn thương là một hệ quả vật lý tất yếu: mật độ tế bào quá cao đã hấp thụ và tán xạ gần như toàn bộ chùm tia hồng ngoại của OCT, khiến các cấu trúc võng mạc và hắc mạc bên dưới bị che khuất hoàn toàn.
Một cạm bẫy lâm sàng (pitfall) cần lưu ý là chất lượng tín hiệu OCT thường rất kém trong các ca bệnh này. Nguyên nhân không phải do kỹ thuật viên hay thiết bị, mà do các mảnh vụn viêm và hiện tượng đục dịch kính phía trước đã cản trở đường truyền ánh sáng. Do đó, bác sĩ không nên quá cứng nhắc đòi hỏi một bản quét sắc nét hoàn hảo, mà cần tập trung vào việc xác định ranh giới tổn thương và theo dõi sự xẹp xuống của khối viêm sau điều trị.
"Sự thoái triển của các tổn thương hoạt tính sau khi điều trị kháng nấm thích hợp sẽ để lại các mức độ xơ hóa, mất cấu trúc võng mạc khu trú (focal retinal disorganization) và teo hắc mạc (choroidal atrophy). Việc đánh giá các di chứng này trên OCT giúp chúng ta tiên lượng chính xác hơn về thị lực thực tế của bệnh nhân sau khi đã sạch nấm."
Về mặt chẩn đoán xác định, mặc dù phần lớn các trường hợp có thể chẩn đoán dựa trên bệnh cảnh lâm sàng và hình ảnh điển hình, sinh thiết dịch kính (vitreous biopsy) vẫn là tiêu chuẩn vàng giúp xác định chính xác chủng nấm và thực hiện kháng nấm đồ trong những trường hợp kháng trị hoặc lâm sàng không điển hình.
Định hướng hành động cho bác sĩ lâm sàng
- Cảnh giác cao độ với tiền sử: Luôn khai thác kỹ tiền sử sử dụng thuốc đường tĩnh mạch, đặt catheter lưu, hoặc tình trạng suy giảm miễn dịch ở bất kỳ bệnh nhân nào có biểu hiện viêm màng bồ dào sau hoặc viêm dịch kính không rõ nguyên nhân.
- Nhận diện dấu hiệu chỉ điểm: Tổn thương dạng bông màu trắng kem ở cực sau kèm theo dấu hiệu "chuỗi ngọc trai" trong dịch kính là chìa khóa vàng hướng tới tác nhân nấm Candida albicans.
- Ứng dụng OCT đúng cách: Sử dụng OCT như một công cụ không xâm lấn để đánh giá mức độ xâm lấn của ổ viêm (đặc biệt là các tổn thương dạng vòm tăng phản xạ ở võng mạc nông) và theo dõi sát sao đáp ứng với điều trị kháng nấm qua từng ngày.
- Phối hợp đa chuyên khoa: Cần hội chẩn ngay với chuyên khoa Truyền nhiễm để tầm soát các ổ di căn khác của nấm (như viêm nội tâm mạc) và quyết định phác đồ kháng nấm toàn thân (uống, truyền tĩnh mạch) kết hợp tiêm nội nhãn tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh.
Tài liệu tham khảo:
Jay S. Duker, Nadia K. Waheed, Darin R. Goldman. (2022). Candida Albicans Endogenous Endophthalmitis. In Handbook of Retinal OCT: Optical Coherence Tomography (2nd Edition, pp. 198-199). Elsevier.