Trong bài giảng chuyên đề khúc xạ nhãn khoa năm 2021 từ kênh OptomDang Academy, loạn thị được hệ thống hóa toàn diện từ cơ chế quang học của các kinh tuyến bất đối xứng đến các nguyên tắc trung hòa quang học và xử trí lâm sàng thực tế.
Bản chất quang học và cơ chế sinh bệnh học của loạn thị
Khác biệt căn bản giữa loạn thị và các tật khúc xạ hình cầu như chính thị, cận thị hay viễn thị nằm ở hình thái bề mặt khúc xạ. Ở mắt chính thị hoặc tật khúc xạ cầu, bề mặt khúc xạ giác mạc có dạng hình cầu đồng nhất tương tự quả bóng đá, với công suất khúc xạ trên mọi kinh tuyến tương đương nhau. Ngược lại, mắt loạn thị sở hữu bề mặt khúc xạ bất đối xứng tương tự quả bóng bầu dục hoặc quả trứng gà, nơi các kinh tuyến có độ cong khác biệt rõ rệt: có kinh tuyến cong nhiều mang công suất cao và có kinh tuyến cong ít mang công suất thấp hơn (ví dụ như kinh tuyến nằm ngang).
Sự chênh lệch công suất khúc xạ giữa các kinh tuyến khiến các chùm tia sáng đi vào mắt không thể hội tụ tại một tiêu điểm duy nhất mà hội tụ ở các vị trí khác nhau trong không gian, dẫn đến tình trạng mờ ảnh và nhòe hình ảnh. Về mặt giải phẫu, phần lớn các trường hợp loạn thị xuất phát từ bề mặt giác mạc. Tuy nhiên, lâm sàng vẫn ghi nhận các nguyên nhân loạn thị không do giác mạc, bao gồm loạn thị do thể thủy tinh (điển hình như trường hợp lệch thể thủy tinh phát hiện qua khám đèn khe) hoặc loạn thị do cấu trúc võng mạc ở những mắt cận thị nặng, nơi cực sau nhãn cầu bị kéo dài và lồi ra phía sau làm biến dạng mặt phẳng tiếp nhận hình ảnh.
Phân loại tổng quát: Loạn thị đều và loạn thị không đều
Về phân loại lớn, loạn thị được chia làm hai nhóm chính: loạn thị đều (regular astigmatism) và loạn thị không đều (irregular astigmatism). Trong loạn thị đều, công suất khúc xạ biến thiên một cách tuần tự, đều đặn từ kinh tuyến có công suất cao nhất đến kinh tuyến có công suất thấp nhất. Đây là nhóm chiếm đa số trên thực hành lâm sàng thông thường.
Ngược lại, loạn thị không đều là hệ quả của các tổn thương giải phẫu và dị dạng bề mặt giác mạc, tiêu biểu như bệnh lý giác mạc chóp (keratoconus), sẹo giác mạc gây co kéo mô, hoặc lực kéo cơ học từ mộng thịt xâm lấn. Đối với loạn thị không đều, việc điều chỉnh bằng kính gọng truyền thống rất khó khăn và không thể đạt được thị lực tối đa. Thay vào đó, can thiệp tối ưu đòi hỏi kỹ thuật lắp kính tiếp xúc chuyên sâu bằng kính tiếp xúc cứng thấm khí RGP (Rigid Gas Permeable) hoặc kính củng mạc (Scleral lens) nhằm tạo một thấu kính nước trung hòa hoàn toàn bề mặt gồ ghề của giác mạc.
Triệu chứng cơ năng và chẩn đoán phân biệt song thị
Bệnh nhân loạn thị thường đến khám với các triệu chứng cơ năng điển hình gồm nhìn mờ, nhìn nhòe hình ảnh và đặc biệt là dấu hiệu song thị một mắt (monocular diplopia). Đây là dấu hiệu then chốt giúp bác sĩ phân biệt bản chất bệnh lý: trong khi song thị hai mắt phản ánh sự rối loạn thị giác hai mắt hoặc bất thường vận nhãn, thì song thị xảy ra khu trú ở một mắt có tới 70% - 80% nguyên nhân xuất phát từ giác mạc hoặc thể thủy tinh do tật loạn thị số số cao gây ra. Hiện tượng nhòe hình và hình ảnh phân đôi liên tục buộc hệ thống điều tiết phải làm việc quá mức, dẫn đến than phiền phổ biến là mỏi mắt và nhức đầu kéo dài trên lâm sàng.
Phân loại chi tiết và nguyên tắc quang học trong điều chỉnh loạn thị đều
Dựa trên vị trí tương đối của hai tiêu tuyến so với võng mạc, loạn thị đều được phân chia thành năm phân nhóm cụ thể:
- Loạn thị cận đơn: Một kinh tuyến hội tụ chính xác trên võng mạc, kinh tuyến còn lại hội tụ ở phía trước võng mạc.
- Loạn thị cận kép: Cả hai kinh tuyến đều hội tụ ở phía trước võng mạc với mức độ hội tụ khác nhau.
- Loạn thị viễn đơn: Một kinh tuyến hội tụ đúng trên võng mạc, kinh tuyến còn lại hội tụ ở phía sau võng mạc.
- Loạn thị viễn kép: Cả hai kinh tuyến đều hội tụ ở phía sau võng mạc.
- Loạn thị hỗn hợp: Một kinh tuyến hội tụ ở phía trước võng mạc (tính chất cận) và một kinh tuyến hội tụ ở phía sau võng mạc (tính chất viễn).
Nguyên tắc điều chỉnh quang học là phải tách biệt từng kinh tuyến để can thiệp độc lập bằng kính trụ (cylindrical lens). Việc sử dụng kính cầu đơn thuần để xử lý một kinh tuyến chắc chắn sẽ làm sai lệch tiêu điểm của kinh tuyến còn lại. Về mặt lý thuyết, việc chọn trung hòa kinh tuyến nào trước đều khả thi; tuy nhiên trong quy trình lâm sàng, người khám luôn ưu tiên trung hòa kinh tuyến có độ dương hơn trước (ví dụ trong loạn thị hỗn hợp, cần trung hòa kinh tuyến viễn ở phía sau võng mạc trước, sau đó mới trung hòa kinh tuyến cận ở phía trước). Để xác định chính xác trục loạn thị và công suất từng kinh tuyến, bắt buộc phải sử dụng đèn soi bóng đồng tử (retinoscopy) hoặc tinh chỉnh bằng kính trụ chéo Jackson (JCC - Jackson Cross Cylinder).
Kinh nghiệm lâm sàng trong quản lý cận thị, viễn thị và loạn thị
Việc kê đơn kính đòi hỏi sự phối hợp giữa đo đạc quang học và tiên lượng diễn tiến khúc xạ theo từng lứa tuổi:
- Đối với cận thị: Cận thị học đường thường khởi phát ở lứa tuổi thiếu niên, với xu hướng xuất hiện sớm hơn ở khu vực thành thị và thời đại công nghệ. Những trường hợp cận thị xuất hiện rất sớm ở trẻ dưới 5 tuổi (từ 1 đến 3 tuổi) thường là cận thị bẩm sinh với độ cận cao. Cận thị trục có đặc tính tiến triển tăng dần theo thời gian, không thể tự thoái lui. Ở người cao tuổi, hiện tượng cận thị hóa thứ phát thường phản ánh tình trạng lão hóa và đục thể thủy tinh bắt đầu chuyển biến.
- Đối với viễn thị: Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi (khoảng 3 - 4 tuổi) thường có viễn thị sinh lý mức độ nhẹ khoảng +1,50 D đến +2,50 D; độ viễn này giảm dần và ổn định vào mốc 5 đến 6 tuổi. Viễn thị sinh lý có xu hướng tự giảm bớt khi trục nhãn cầu dài ra và không tự tăng độ (trừ khi có biến đổi bất thường về chiết suất môi trường trong suốt). Đặc biệt, trẻ dưới 5 tuổi có viễn thị bẩm sinh độ cao từ +6,00 D đến +8,00 D phải điều tiết liên tục để bù trừ, kích hoạt phản xạ quy tụ quá mức dẫn đến lác trong điều tiết (accommodative esotropia) một hoặc hai mắt; những trường hợp này bắt buộc phải chỉnh kính viễn tối đa và gửi chuyên khoa khúc xạ sâu. Ở người dưới 30 tuổi không có triệu chứng chỉ cần chỉnh viễn một phần, nhưng nếu có than phiền nhức mỏi khi nhìn gần thì phải chỉnh đủ công suất để giải tỏa điều tiết.
- Đối với loạn thị: Không phải mọi mức độ loạn thị đều cần chỉnh kính tuyệt đối. Cần đặc biệt thận trọng với loạn thị nhẹ ở người trên 40 tuổi chưa từng đeo kính; đối tượng này có khả năng thích nghi rất kém, dễ gặp phản ứng phụ như đau đầu, nhìn sàn nhà chông chênh, biến dạng không gian dẫn đến từ chối đeo kính. Với người có độ loạn quá cao (ví dụ loạn 5,00 D) không thể dung nạp kính gọng hoàn toàn, có thể cân nhắc bù trừ một phần bằng kính cầu tương đương hoặc chuyển khám chuyên gia kính tiếp xúc để đặt kính RGP hoặc kính củng mạc.
- Cảnh báo giác mạc chóp: Ngay từ ngưỡng loạn thị trên 1,50 D, mắt đã có nguy cơ tiềm ẩn bệnh lý giác mạc chóp. 100% các trường hợp loạn thị cao hoặc có biểu hiện bất thường phải được chuyển chụp bản đồ giác mạc để tầm soát giác mạc chóp, tránh giữ bệnh nhân điều trị kính gọng thông thường làm trễ cơ hội can thiệp sớm.
| Chỉ số / Đặc điểm lâm sàng | Dữ liệu và khuyến cáo theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ song thị một mắt do thể thủy tinh hoặc giác mạc | Chiếm 70% đến 80% trường hợp, chủ yếu do loạn thị cao |
| Thời điểm khởi phát cận thị học đường | Tuổi thiếu niên (sớm hơn ở thành thị và thời đại số) |
| Đặc điểm cận thị trẻ dưới 5 tuổi (1 - 3 tuổi) | Cận thị bẩm sinh, mức độ thường khá cao |
| Độ viễn thị sinh lý trẻ dưới 5 tuổi (3 - 4 tuổi) | +1,50 D đến +2,50 D (ổn định dần mốc 5 - 6 tuổi) |
| Ngưỡng viễn thị bẩm sinh nguy cơ gây lác trong điều tiết | +6,00 D đến +8,00 D ở trẻ dưới 5 tuổi (yêu cầu chỉnh tối đa) |
| Ngưỡng loạn thị cần cảnh giác giác mạc chóp | Loạn thị trên 1,50 D (100% ca loạn thị cao cần chuyển khám chuyên sâu) |
Bình luận: Thông tin theo OptomDang Academy (2021); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Loạn thị không chỉ đơn thuần là sự mất cân bằng khúc xạ tĩnh mà còn liên quan mật thiết đến sự toàn vẹn sinh cơ học giác mạc và dung nạp vỏ não thị giác. Việc nhận diện loạn thị không đều hoặc loạn thị tiến triển trên 1,50 D có vai trò quyết định trong việc phát hiện sớm bệnh lý giãn phình giác mạc (ectasia) nhằm chỉ định liên kết chéo collagen giác mạc (corneal cross-linking) trước khi mô giác mạc tổn thương không hồi phục. Đối với người lớn tuổi chưa từng chỉnh loạn, chiến lược tăng dần công suất trụ hoặc áp dụng kính cầu tương đương là giải pháp thực tế để giảm thiểu hiện tượng biến dạng không gian.
- Tầm soát giác mạc chóp: Luôn chuyển gửi kiểm tra bản đồ giác mạc với mọi trường hợp loạn thị trên 1,50 D mới phát hiện hoặc loạn thị cao.
- Cảnh giác song thị một mắt: Phân lập ngay tổn thương khúc xạ tại giác mạc và thể thủy tinh trước khi mở rộng tìm kiếm nguyên nhân thần kinh.
- Xử trí lác trong điều tiết: Chỉnh kính viễn tối đa đối với trẻ nhỏ có viễn thị cao kèm lác trong để giải tỏa hoàn toàn điều tiết quy tụ.
- Thận trọng khi kê kính trụ người lớn: Đánh giá tiền sử đeo kính ở bệnh nhân trên 40 tuổi có loạn thị nhẹ để cân nhắc giảm độ hoặc chỉnh tăng dần, phòng ngừa biến dạng hình thể không gian.
Tài liệu tham khảo:
OptomDang Academy. (2021). BÀI 8: BÀI GIẢNG TẬT KHÚC XẠ PHẦN 2 - | LOẠN THỊ | Khúc xạ tinh gọn. YouTube Video ID: G9Y4MEzsZ1A.