Trong chương trình truyền thông y khoa "Glaucoma Chats" năm 2026 do Quỹ BrightFocus phối hợp với Hiệp hội Glaucoma Hoa Kỳ thực hiện, các chuyên gia đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tầm soát sớm trên quần thể có tiền sử gia đình mắc bệnh. Việc nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ di truyền đóng vai trò then chốt trong việc ngăn chặn tổn thương thị lực không hồi phục do căn bệnh âm thầm này gây ra.
Cơ chế tổn thương và vai trò của yếu tố di truyền
Glaucoma là một nhóm bệnh lý đặc trưng bởi tổn thương tiến triển của dây thần kinh thị giác (optic nerve) - con đường dẫn truyền thông tin từ mắt đến não bộ. Trong giai đoạn đầu, tổn thương chủ yếu xảy ra ở vùng thị trường ngoại vi (peripheral vision), khiến bệnh nhân không nhận biết được triệu chứng lâm sàng, đặc biệt khi mắt còn lại vẫn hoạt động bù trừ tốt. Khi bệnh tiến triển đến giai đoạn muộn, tổn thương lan rộng đến thị trường trung tâm gây suy giảm thị lực nghiêm trọng. Cơ chế di truyền của bệnh được chia làm hai nhóm: glaucoma khởi phát sớm (early-onset glaucoma) trước 40 tuổi thường liên quan đến đột biến đơn gen có tính di truyền mạnh; và glaucoma khởi phát ở người trưởng thành sau 40 tuổi có cơ chế đa gen phức tạp, tương tác chặt chẽ với các yếu tố môi trường và lão hóa.
Dữ liệu lâm sàng về nguy cơ di truyền và tầm soát
Các dữ liệu lâm sàng và dịch tễ học được thảo luận bao gồm mức độ gia tăng nguy cơ ở các đối tượng có quan hệ huyết thống gần, tỷ lệ đóng góp của yếu tố di truyền và các mốc tuổi khuyến cáo tầm soát cụ thể.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nguy cơ ở họ hàng thế hệ thứ nhất (cha mẹ, anh chị em, con cái) | Tăng cao gấp 10 lần so với người không có tiền sử gia đình |
| Độ tuổi xác định glaucoma khởi phát sớm (early-onset) | Trước 40 tuổi, thường do đột biến đơn gen |
| Độ tuổi xác định glaucoma khởi phát ở người trưởng thành (adult-onset) | Sau 40 tuổi, cơ chế di truyền phức tạp |
| Tỷ lệ nguy cơ giải thích bởi các dấu ấn di truyền cộng gộp ở người trưởng thành | 40% đến 70% |
| Độ tuổi khuyến cáo bắt đầu tầm soát cho người có tiền sử gia đình | Từ 35 đến 40 tuổi (hoặc sớm hơn từ thời thơ ấu nếu có tiền sử khởi phát cực sớm) |
| Hiệu quả của vitamin/thực phẩm bổ sung trong dự phòng Glaucoma | Tài liệu nêu không có hiệu quả (khác với thoái hóa hoàng điểm) |
| Cỡ mẫu nghiên cứu di truyền học | Tài liệu không nêu |
Bình luận: Tài liệu này là một bản gỡ băng từ chương trình thảo luận y khoa dành cho cộng đồng, do đó không cung cấp các số liệu chi tiết từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cụ thể hay các khoảng tin cậy (CI) và giá trị p-value chính xác. Tuy nhiên, thông tin từ chuyên gia cung cấp một cái nhìn thực tiễn về mặt lâm sàng: nguy cơ tăng gấp 10 lần ở họ hàng thế hệ thứ nhất là một con số cực kỳ có ý nghĩa để thuyết phục bệnh nhân vận động người thân đi khám. Việc ứng dụng các xét nghiệm điểm số nguy cơ đa gen (polygenic risk score) hiện nay vẫn còn hạn chế do chưa có đủ dữ liệu chuẩn hóa trên các quần thể chủng tộc khác nhau (như người gốc Phi, gốc Latin so với người gốc Châu Âu) và chưa rõ liệu kết quả này có thay đổi chiến lược điều trị thực tế hay không.
Khuyến nghị hành động trong thực hành lâm sàng
- Chủ động khai thác tiền sử gia đình (họ hàng thế hệ thứ nhất) của tất cả bệnh nhân đến khám mắt và tư vấn cho họ về mức tăng nguy cơ gấp 10 lần.
- Khuyến cáo người thân của bệnh nhân Glaucoma bắt đầu thực hiện khám mắt toàn diện từ 35 đến 40 tuổi, hoặc sớm hơn nếu gia đình có người khởi phát trước 40 tuổi.
- Thực hiện quy trình khám tầm soát toàn diện bao gồm: đo nhãn áp, soi góc tiền phòng bằng kính tiếp xúc (gonioscopy), chụp ảnh/đo độ dày lớp sợi thần kinh thị giác, và đo thị trường.
- Giải thích rõ cho bệnh nhân rằng các loại vitamin hay thực phẩm bổ sung hiện tại không có bằng chứng khoa học giúp ngăn ngừa hoặc làm chậm tiến triển của Glaucoma, tránh việc lạm dụng thay thế cho các liệu pháp hạ nhãn áp chuẩn (thuốc nhỏ mắt, laser, phẫu thuật).
Tài liệu tham khảo:
BrightFocus Foundation, 2026, Discussing Glaucoma With Your Family, Glaucoma Chats, Video ID: CBFV0CXEeM4