Hội thảo trực tuyến năm 2022 về chủ đề sử dụng Atropin nồng độ thấp để kiểm soát sự tiến triển của cận thị đã cung cấp cái nhìn tổng quan về các phương pháp điều trị hiện nay. Thạc sĩ, Bác sĩ Trần Đình Minh Duy từ Đại học Y Dược TP.HCM đã trình bày về cơ chế, hiệu quả lâm sàng và các phác đồ điều trị thực tế cho bệnh nhân nhi.
Tầm quan trọng của kiểm soát cận thị
Kiểm soát cận thị là vấn đề cấp thiết, đặc biệt tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, nơi Việt Nam nằm trong nhóm có tỷ lệ cận thị cao và tốc độ tăng độ nhanh. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng với mỗi 1 độ cận tăng thêm, nguy cơ mắc các bệnh lý võng mạc cận thị (myopic maculopathy) tăng lên 67%. Ngược lại, mỗi độ cận được kiểm soát giúp giảm 40% nguy cơ mắc các bệnh lý này. Việc kiểm soát cần được thực hiện càng sớm càng tốt sau khi chẩn đoán chính xác, với sự phối hợp chặt chẽ giữa nhân viên y tế và phụ huynh.
Các phương pháp điều trị cận thị
Hiện nay, các phương pháp kiểm soát cận thị được chia thành hai nhóm chính: phương pháp quang học (như kính áp tròng đa tiêu cự, Orthokeratology - OK) và phương pháp dược lý (sử dụng thuốc). Phân tích tổng hợp (meta-analysis) năm 2016 khẳng định nhóm điều trị bằng thuốc có hiệu quả cao hơn so với các phương pháp can thiệp quang học. Atropin nồng độ thấp hiện là lựa chọn ưu thế, thay thế cho các nghiên cứu cũ về nồng độ cao (1% hoặc 0.5%) vốn có nhiều tác dụng phụ.
Cơ chế tác động của Atropin
Một hiểu lầm phổ biến trong cộng đồng nhãn khoa là Atropin kiểm soát cận thị thông qua cơ chế liệt điều tiết (cycloplegia). Tuy nhiên, nghiên cứu trên gà từ năm 1993 đã thay đổi quan điểm này, khẳng định tác dụng kiểm soát cận thị không thông qua cơ chế liệt điều tiết mà tác động trực tiếp lên các thụ thể (receptors) tại võng mạc hoặc củng mạc. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy Atropin nồng độ thấp (dưới 0.1%) có hiệu quả mà không gây khó chịu đáng kể cho trẻ.
Phác đồ điều trị và theo dõi lâm sàng
Việc lựa chọn nồng độ Atropin cần cá thể hóa dựa trên đáp ứng của từng bệnh nhân. Tại đơn vị của báo cáo viên, phác đồ thường bắt đầu với nồng độ 0.05% cho các trường hợp có nguy cơ tăng độ cao (trẻ dưới 9 tuổi, cha mẹ đều cận thị, thời gian sinh hoạt ngoài trời thấp). Theo dõi định kỳ mỗi 3 tháng trong năm đầu và mỗi 6 tháng trong các năm tiếp theo là cần thiết. Nếu độ cận ổn định, có thể cân nhắc ngưng điều trị hoặc giảm liều, nhưng cần theo dõi sát để phát hiện sớm tình trạng tăng độ trở lại (rebound effect).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nguy cơ bệnh lý võng mạc cận thị khi tăng 1 độ | Tăng 67% |
| Giảm nguy cơ bệnh lý võng mạc khi kiểm soát 1 độ | Giảm 40% |
| Tỷ lệ cơ sở chưa triển khai kiểm soát cận thị | Khoảng 30% |
| Tỷ lệ cơ sở có dưới 10 bệnh nhân/tháng | Khoảng 30% |
| Tỷ lệ cơ sở có trên 20 bệnh nhân/tháng | 20% |
| Nồng độ Atropin phổ biến hiện nay | 0.01% và 0.05% |
Bình luận: Thông tin theo [Quang Pham, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Báo cáo nhấn mạnh sự chuyển dịch từ nồng độ 0.01% sang 0.05% do hiệu quả kiểm soát chiều dài trục nhãn cầu tốt hơn mà không làm tăng đáng kể tác dụng phụ. Cần lưu ý rằng việc theo dõi chiều dài trục nhãn cầu (axial length) là tiêu chuẩn vàng thay vì chỉ dựa vào độ khúc xạ chủ quan.
- Luôn đo chiều dài trục nhãn cầu để đánh giá chính xác tiến triển cận thị.
- Cá thể hóa nồng độ Atropin (0.01% - 0.05%) dựa trên nguy cơ của trẻ.
- Thiết lập cam kết điều trị rõ ràng với phụ huynh ngay từ đầu.
- Khuyến khích trẻ tăng thời gian sinh hoạt ngoài trời.
- Theo dõi sát sao để phát hiện sớm hiện tượng dội ngược (rebound) sau khi ngưng thuốc.
Tài liệu tham khảo:
Quang Pham, 2022, Atropin kiểm soát cận thị tiến triển, YouTube, Video ID: noLg-yTgyCI, 01:31:02.