Bệnh Coats, được mô tả lần đầu bởi tác giả Coats vào năm 1908, là một bệnh lý võng mạc tự phát đặc trưng bởi tình trạng giãn mạch, phình mạch, xuất tiết cứng và dịch dưới võng mạc. Bệnh thường gặp ở nam giới (tỷ lệ nam/nữ thực tế tại Việt Nam ghi nhận khoảng 9/10), với 2/3 số ca được phát hiện trước 10 tuổi, mặc dù bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi từ 1 đến 70.
Đặc điểm lâm sàng và cơ chế bệnh sinh
Cơ chế bệnh sinh của bệnh Coats liên quan đến sự tổn thương hàng rào máu võng mạc trong (inner blood-retinal barrier), dẫn đến thoát dịch và máu ra ngoài, gây phù và xuất tiết tích cực. Triệu chứng lâm sàng thường gặp bao gồm ánh đồng tử trắng (leukocoria), giảm thị lực, lác hoặc nhược thị ở trẻ em. Ở người lớn, bệnh nhân thường đi khám do nhìn mờ. Trong nhiều trường hợp, bệnh được phát hiện tình cờ qua khám sàng lọc. Khi soi đáy mắt, đặc trưng là các đám xuất tiết cứng màu vàng nằm ở lớp sâu dưới võng mạc thần kinh, kèm theo các mạch máu giãn và phình mạch. Các trường hợp nặng có thể xuất huyết toàn bộ võng mạc, bong võng mạc và tăng sinh co kéo.
Chẩn đoán hình ảnh và phân giai đoạn
Chẩn đoán xác định bệnh Coats dựa vào hình ảnh lâm sàng kết hợp với chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography) và siêu âm. Chụp mạch huỳnh quang cho thấy các phình mạch tăng huỳnh quang trên nền các vùng thiếu máu mao mạch. Siêu âm được chỉ định khi môi trường trong suốt bị đục, xuất huyết dịch kính hoặc bong võng mạc lâu ngày, giúp loại trừ các tổn thương tăng âm (canxi hóa) thường gặp trong u nguyên bào võng mạc (retinoblastoma). Bệnh được phân giai đoạn từ 1 đến 3b, trong đó giai đoạn 1 chỉ có giãn mạch, giai đoạn 2 có xuất tiết, và giai đoạn 3 có bong võng mạc.
Chẩn đoán phân biệt
Việc chẩn đoán phân biệt bệnh Coats với u nguyên bào võng mạc là cực kỳ quan trọng, đặc biệt ở trẻ em. U nguyên bào võng mạc thường gặp ở độ tuổi nhỏ hơn (1-2 tuổi), có yếu tố di truyền, và trên siêu âm thường thấy hiện tượng canxi hóa (tăng âm). Ngoài ra, cần phân biệt với bệnh võng mạc trẻ đẻ non (retinopathy of prematurity), bệnh von Hippel-Lindau, hoặc bệnh võng mạc đái tháo đường ở người lớn tuổi.
Điều trị
Phương pháp điều trị cơ bản cho bệnh Coats là laser quang đông (laser photocoagulation) các vùng võng mạc thiếu máu và phình mạch. Trong các trường hợp xuất tiết nhiều hoặc không thể laser, có thể cân nhắc lạnh đông (cryotherapy). Đối với các biến chứng nặng như bong võng mạc, tăng sinh co kéo, cần kết hợp phẫu thuật dịch kính (vitrectomy). Việc điều trị cần được thực hiện tích cực và có thể cần nhiều lần laser, đặc biệt ở trẻ em do khó phối hợp.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tuổi thường gặp | 6-18 tuổi |
| Tỷ lệ nam/nữ | 9/10 (thực tế tại Việt Nam) |
| Tỷ lệ mắc một bên | 75-95% |
| Tỷ lệ mắc hai bên | 5-25% |
| Đặc điểm siêu âm | Không thấy canxi hóa |
Bình luận: Bệnh Coats là một thách thức trong chẩn đoán ở trẻ em do triệu chứng ánh đồng tử trắng dễ nhầm lẫn với u nguyên bào võng mạc. Hạn chế lớn nhất trong thực hành lâm sàng là sự khó khăn khi thăm khám đáy mắt ở trẻ nhỏ, đòi hỏi phải gây mê để soi trung biên. Việc chẩn đoán phân biệt cần dựa vào sự kết hợp chặt chẽ giữa lâm sàng, chụp mạch huỳnh quang và siêu âm.
- Luôn soi đáy mắt chu biên (peripheral retina) ở mọi bệnh nhân có xuất tiết cứng không rõ nguyên nhân.
- Sử dụng siêu âm để loại trừ canxi hóa khi nghi ngờ u nguyên bào võng mạc.
- Chụp mạch huỳnh quang là tiêu chuẩn vàng để xác định các vùng phình mạch và thiếu máu.
- Laser quang đông là phương pháp điều trị chính, cần thực hiện sớm để phòng ngừa bong võng mạc.
- Cần theo dõi sát và có thể phải laser bổ sung nhiều lần, đặc biệt ở trẻ em.
Tài liệu tham khảo:
Ts Mai Quốc Tùng, 2026, Bệnh COATS, Kênh QUANG PHAM, Video ID: l6JezuSx4vo