Bệnh lý võng mạc cao huyết áp: Cơ chế tổn thương vi mạch, phân loại và chiến lược xử trí liên chuyên khoa

Bs Ngô Hữu Thế
22.10.26
Last Updated

Tại chương trình đào tạo bệnh học nhãn khoa trực tuyến trên kênh OptomDang Academy (2023), chuyên đề bệnh lý võng mạc cao huyết áp đã phân tích chi tiết diễn tiến tổn thương hệ vi mạch đáy mắt và định hướng xử trí liên chuyên khoa. Đáy mắt là vị trí duy nhất trong cơ thể sống cho phép quan sát trực tiếp hệ thống mạch máu, phản ánh gián tiếp tình trạng vi mạch tại các cơ quan đích như não, tim và thận.

Phân loại huyết áp toàn thân và ý nghĩa của việc soi đáy mắt

Huyết áp ở người trưởng thành trên 18 tuổi được phân tầng nhằm đánh giá nguy cơ tổn thương cơ quan đích. Mức huyết áp bình thường được xác định khi huyết áp tâm thu dưới 130 mmHg và huyết áp tâm trương dưới 85 mmHg. Giai đoạn tiền cao huyết áp (cao bình thường) dao động trong khoảng tâm thu 130–139 mmHg và tâm trương 85–89 mmHg. Khi tiến triển thành bệnh lý, cao huyết áp được chia làm 4 mức độ: Giai đoạn 1 (nhẹ) với tâm thu 140–150 mmHg và tâm trương 90–99 mmHg; Giai đoạn 2 (trung bình) với tâm thu 160–179 mmHg và tâm trương 100–199 mmHg; Giai đoạn 3 (nặng) với tâm thu 180–209 mmHg và tâm trương 110–119 mmHg; Giai đoạn 4 (rất nặng) với tâm thu trên 210 mmHg và tâm trương trên 120 mmHg.

Hệ mạch võng mạc cung cấp bức tranh thu nhỏ của tuần hoàn toàn thân. Khi cao huyết áp gây biến đổi cấu trúc mạch máu tại mắt, các cơ quan khác như gan, thận, tim, não cũng chịu thương tổn tương ứng. Nghiên cứu của Elder và cộng sự (2012) khẳng định mức độ tổn thương võng mạc tương quan chặt chẽ với độ nghiêm trọng của bệnh, thời gian mắc bệnh và khả năng đáp ứng với phác đồ điều trị hạ áp nội khoa.

Giải phẫu bệnh lý và tính toàn vẹn của hàng rào máu - võng mạc

Tổn thương nhãn khoa do tăng huyết áp biểu hiện trên 3 cấu trúc chính: võng mạc, hắc mạc và thị thần kinh. Bản chất bệnh sinh liên quan trực tiếp đến sự phá vỡ hai hàng rào sinh học quan trọng:

  • Hàng rào máu - võng mạc trong: Cấu tạo bởi các tế bào nội mô mao mạch võng mạc liên kết chặt chẽ. Áp lực lòng mạch tăng cao kéo dài làm tổn thương lớp tế bào nội mô, dẫn tới thoát mạch huyết tương và hồng cầu, biểu hiện trên lâm sàng bằng xuất huyết võng mạc và xuất tiết cứng.
  • Hàng rào máu - võng mạc ngoài: Cấu tạo bởi lớp tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (retinal pigment epithelium). Sự gián đoạn cấu trúc này thường gặp trong các đợt tăng huyết áp ác tính gây tổn thương hắc mạc hoặc biến chứng bong thanh dịch võng mạc.

Đặc điểm dịch tễ và yếu tố nguy cơ

Tần suất và độ nặng của bệnh lý võng mạc cao huyết áp chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố nhân khẩu học và toàn thân. Về chủng tộc, người gốc Phi có tỷ lệ mắc cao huyết áp và tổn thương mạch máu võng mạc cao hơn đáng kể so với người gốc Âu. Về giới tính, nữ giới có xu hướng ghi nhận tổn thương võng mạc do huyết áp nhiều hơn nam giới. Các yếu tố di truyền đóng vai trò nền tảng thông qua các biến thể gen chuyển hóa, kết hợp cùng các hành vi nguy cơ như thói quen hút thuốc lá—yếu tố kích hoạt các đợt tăng huyết áp kịch phát. Đặc biệt, bệnh nhân suy thận mạn tính có tình trạng hủy hoại tế bào nội mô nặng nề hơn, thúc đẩy bệnh võng mạc tiến triển nhanh và có tiên lượng xấu.

Chỉ số / Kết cục dịch tễKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ bệnh võng mạc ở bệnh nhân cao huyết áp (Erden và cs)66,3%
Tỷ lệ bệnh võng mạc ở nhóm cao huyết áp lâu năm (Kabedi và cs)83,6%
Tỷ lệ bệnh võng mạc cao huyết áp Giai đoạn 137%
Tỷ lệ bệnh võng mạc cao huyết áp Giai đoạn 217%
Tử vong thể ác tính không điều trị sau 2 tháng50%
Tử vong thể ác tính không điều trị sau 1 năm90%

Sinh lý bệnh và phân loại tổn thương võng mạc qua 4 giai đoạn

Quá trình thích ứng và suy kiệt của mạch máu võng mạc trước áp lực nội mạch diễn ra tuần tự qua 4 giai đoạn kinh điển:

  • Giai đoạn 1 (Co mạch - Vasoconstriction): Trương lực mạch máu tăng khiến các tiểu động mạch võng mạc co nhỏ lan tỏa hoặc cục bộ, làm thay đổi tỷ lệ đường kính động mạch/tĩnh mạch bình thường (chuẩn 2/3).
  • Giai đoạn 2 (Xơ cứng mạch - Arteriosclerosis): Tăng sinh lớp áo giữa, dày nội mạc và thoái hóa hyalin khiến thành mạch xơ cứng. Ánh phản xạ động mạch mở rộng thành dấu hiệu dây đồng (copper wiring) hoặc dây bạc (silver wiring). Tiểu động mạch xơ cứng đè ép tĩnh mạch tại điểm bắt chéo chung bao xơ, sinh ra dấu hiệu Salus (tĩnh mạch đổi hướng đi lệch góc), dấu hiệu Gunn (tĩnh mạch thót nhọn hai đầu điểm bắt chéo) và dấu hiệu Bonnet (tĩnh mạch phình giãn ở ngoại vi chỗ đè ép).
  • Giai đoạn 3 (Xuất tiết và xuất huyết): Hàng rào máu - võng mạc trong vỡ hoàn toàn. Máu thoát mạch tạo xuất huyết hình ngọn nến ở lớp sợi thần kinh nông hoặc xuất huyết chấm/chấm tròn (dot-blot) ở lớp sâu. Huyết tương rò rỉ đọng lại tại lớp rối ngoài thành xuất tiết cứng (hard exudates), lắng đọng theo nan hoa tạo sao hoàng điểm (macular star). Đồng thời, tắc nghẽn vi tuần hoàn gây thiếu máu cục bộ, ngưng trệ dòng vận chuyển bào tương sợi trục thần kinh (axoplasmic transport stasis), hình thành các nốt xuất tiết mềm dạng bông (cotton wool spots).
  • Giai đoạn 4 (Tăng huyết áp ác tính): Biểu hiện toàn bộ dấu hiệu giai đoạn 3 kết hợp phù gai thị (papilledema), cương tụ tĩnh mạch nặng, hoại tử dạng fibrin thành mạch và thiếu máu đầu thị thần kinh.

Biểu hiện bệnh lý tại hắc mạc và thị thần kinh

Bệnh lý hắc mạc do cao huyết áp ít gặp hơn, chủ yếu xuất hiện ở bệnh nhân trẻ tuổi có cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc sản phụ nhiễm độc thai nghén/tiền sản giật. Tắc mạch máu hắc mạc cục bộ gây nhồi máu biểu mô sắc tố võng mạc, hình thành các đốm hoại tử viền vàng tâm đen gọi là nốt Elschnig (Elschnig spots) hoặc các dải sắc tố dọc theo mạch hắc mạc gọi là vệt Siegrist (Siegrist streaks). Biến chứng nặng nề hơn là bong thanh dịch võng mạc hai mắt do suy giảm chức năng bơm hút của biểu mô sắc tố.

Tại thị thần kinh, tình trạng phù gai thị trong tăng huyết áp ác tính đi kèm xóa mờ bờ gai, xuất huyết ngọn nến quanh gai và phù võng mạc lan tỏa. Bệnh lý mạch máu cao huyết áp còn là căn nguyên trực tiếp dẫn đến tắc tĩnh mạch trung tâm võng mạc (CRVO), tắc động mạch trung tâm võng mạc (CRAO), phình động mạch võng mạc (macroaneurysm), bệnh thần kinh thị giác thiếu máu cục bộ trước (AION) và liệt các dây thần kinh vận nhãn.

Chiến lược điều trị và tiên lượng

Điều trị nội khoa toàn thân kiểm soát chỉ số huyết áp là nền tảng sống còn nhằm bảo vệ tính mạng người bệnh và ngăn chặn đột quỵ não, nhồi máu cơ tim hay suy thận cấp. Mức độ can thiệp phân tầng theo tổn thương đáy mắt: thể nhẹ tập trung điều chỉnh lối sống và hạ áp; thể vừa đòi hỏi sàng lọc các bệnh chuyển hóa kết hợp như đái tháo đường; thể nặng/ác tính (huyết áp tâm thu ≥ 190–200 mmHg, có phù gai thị) phải chuyển cấp cứu nội khoa khẩn cấp, tuyệt đối không giữ bệnh nhân tại phòng khám mắt.

Đối với di chứng tại mắt, trong trường hợp phù hoàng điểm dai dẳng và sao hoàng điểm gây giảm thị lực trầm trọng, các phác đồ mới áp dụng tiêm nội nhãn thuốc kháng yếu tố tăng sinh nội mô mạch máu (anti-VEGF) như Bevacizumab (Avastin) hoặc Aflibercept. Thuốc giúp phục hồi tính thấm màng tế bào nội mô, giảm phù hoàng điểm và cải thiện thị lực sau 3 tháng theo dõi.

Về tiên lượng, bệnh võng mạc cao huyết áp mạn tính ít khi gây mù lòa nếu huyết áp được kiểm soát tốt; các tổn thương xuất huyết và phù nề có thể thoái triển, tuy nhiên dấu hiệu xơ cứng tiểu động mạch và biến đổi bắt chéo tĩnh mạch sẽ tồn tại vĩnh viễn. Ngược lại, tăng huyết áp ác tính có tiên lượng tử vong cực kỳ cao nếu không điều trị (50% sau 2 tháng và 90% sau 1 năm); mất thị lực vĩnh viễn ở nhóm này chủ yếu do teo gai thị sau phù kéo dài hoặc tổn thương biểu mô sắc tố sau bong thanh dịch.

Bình luận: Bệnh lý võng mạc cao huyết áp là minh chứng rõ nét cho vai trò cảnh báo sớm của nhãn khoa đối với các bệnh nội khoa toàn thân. Một hạn chế lớn trong thực hành là nhiều bệnh nhân trẻ tuổi hoàn toàn không có triệu chứng cơ năng tim mạch cho đến khi xuất hiện mờ mắt do phù gai thị hoặc bong thanh dịch, lúc này tổn thương mạch máu đã ở giai đoạn ác tính. Bác sĩ mắt cần đo huyết áp ngay tại phòng khám khi phát hiện phù gai hai mắt hoặc xuất huyết ngọn nến, tránh nhầm lẫn với các bệnh lý thần kinh nội sọ đơn thuần. Việc ứng dụng anti-VEGF là giải pháp hỗ trợ giải quyết phù hoàng điểm thứ phát, nhưng hạ áp an toàn, có kiểm soát theo hướng dẫn chuyên khoa tim mạch mới là yếu tố quyết định tiên lượng sống còn.
  • Đo huyết áp thường quy: Thực hiện đo huyết áp ngay cho mọi bệnh nhân có hình ảnh xuất huyết võng mạc, xuất tiết cứng hoặc phù gai thị chưa rõ nguyên nhân.
  • Cảnh giác dấu hiệu bắt chéo: Nhận diện sớm các dấu hiệu Salus, Gunn và Bonnet để tiên lượng thời gian mắc bệnh cao huyết áp mạn tính chưa được kiểm soát.
  • Chuyển viện khẩn cấp thể ác tính: Chuyển ngay bệnh nhân đến cấp cứu nội khoa khi huyết áp ≥ 190–200 mmHg kèm phù gai thị, không lưu giữ tại chuyên khoa mắt.
  • Cân nhắc tiêm anti-VEGF: Đánh giá can thiệp tiêm nội nhãn kháng VEGF đối với các trường hợp phù hoàng điểm tồn lưu gây giảm thị lực sau khi đã ổn định huyết áp toàn thân.

Tài liệu tham khảo:

OptomDang Academy, 2023, Bài giảng: Bệnh lý võng mạc cao huyết áp | Bài giảng bệnh học nhãn khoa, YouTube Video ID: V_oW7mfk288.

Xem thêm