Theo công bố của Elder và cộng sự năm 2012 trên nhóm bệnh nhân tăng huyết áp, các tổn thương hệ vi mạch trên võng mạc phản ánh tương thích với mức độ nghiêm trọng và thời gian mắc bệnh lý tăng huyết áp toàn thân. Việc soi đáy mắt cho phép quan sát trực tiếp hệ thống mạch máu sống trong cơ thể người, đóng vai trò then chốt giúp đánh giá tổn thương cơ quan đích tại tim, não, thận và theo dõi đáp ứng điều trị nội khoa.
Phân loại huyết áp toàn thân ở người trưởng thành
Huyết áp bình thường ở người trên 18 tuổi được xác định khi huyết áp tâm trương dưới 85 mmHg và huyết áp tâm thu dưới 130 mmHg. Mức huyết áp cao bình thường dao động trong khoảng tâm thu từ 130 đến 139 mmHg và tâm trương từ 85 đến 89 mmHg. Khi vượt qua ngưỡng này, tăng huyết áp được phân loại thành 4 giai đoạn cụ thể: Giai đoạn 1 (tăng huyết áp nhẹ) có huyết áp tâm thu từ 140 đến 150 mmHg, tâm trương từ 90 đến 99 mmHg. Giai đoạn 2 (mức độ trung bình) ghi nhận tâm thu từ 160 đến 179 mmHg và tâm trương từ 100 mmHg trở lên. Giai đoạn 3 (mức độ nặng) có tâm thu từ 180 đến 209 mmHg và tâm trương từ 110 đến 119 mmHg. Giai đoạn 4 (rất nặng hoặc ác tính) tương ứng với tâm thu trên 210 mmHg và tâm trương trên 120 mmHg.
| Chỉ số/Phân tầng huyết áp | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Huyết áp bình thường (>18 tuổi) | Tâm thu <130 mmHg, tâm trương <85 mmHg |
| Mức cao bình thường | Tâm thu 130–139 mmHg, tâm trương 85–89 mmHg |
| Tăng huyết áp giai đoạn 1 (nhẹ) | Tâm thu 140–150 mmHg, tâm trương 90–99 mmHg |
| Tăng huyết áp giai đoạn 2 (vừa) | Tâm thu 160–179 mmHg, tâm trương 100–199 mmHg (theo lời giảng nguồn) |
| Tăng huyết áp giai đoạn 3 (nặng) | Tâm thu 180–209 mmHg, tâm trương 110–119 mmHg |
| Tăng huyết áp giai đoạn 4 (rất nặng) | Tâm thu >210 mmHg, tâm trương >120 mmHg |
Mối liên quan giữa mạch máu võng mạc và bệnh lý toàn thân
Võng mạc là bộ phận duy nhất trong cơ thể cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp mạch vi tuần hoàn thông qua kỹ thuật soi đáy mắt. Những biến đổi hình thái tại hệ mạch võng mạc cung cấp căn cứ suy luận về mức độ tổn thương mạch máu tại các tạng quan trọng như gan, thận, tim mạch và tuần hoàn não. Trong lâm sàng, các bác sĩ nội khoa tim mạch thường xuyên trang bị đèn soi đáy mắt cầm tay để kiểm tra mạch máu đáy mắt, từ đó xác định ngưỡng điều trị và đánh giá mức độ đáp ứng với thuốc hạ áp của bệnh nhân. Tổn thương tại mắt do tăng huyết áp được chia thành ba khu vực giải phẫu chính: tổn thương võng mạc, tổn thương hắc mạc và tổn thương thị thần kinh. Về mặt vi thể, cấu trúc mắt được bảo vệ bởi hàng rào máu - võng mạc (blood-retinal barrier) gồm hàng rào trong cấu tạo từ các tế bào nội mô mao mạch và hàng rào ngoài tạo bởi lớp tế bào biểu mô sắc tố.
Dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ liên quan
Tỷ lệ mắc và mức độ trầm trọng của bệnh võng mạc cao huyết áp có sự biến thiên rõ rệt theo chủng tộc, giới tính và bệnh lý nền kèm theo. Người gốc Phi có tỷ lệ mắc cao huyết áp cũng như mức độ tổn thương võng mạc nặng nề hơn so với người da trắng gốc Âu. Nữ giới có xu hướng biểu hiện tổn thương võng mạc do huyết áp nhiều hơn nam giới. Các yếu tố di truyền đóng vai trò nền tảng, trong đó y văn đã phát hiện các đột biến, thiếu hụt alen liên quan đến men chuyển đổi trong chu trình chuyển hóa mạch máu. Hành vi hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng kích hoạt các cơn tăng huyết áp kịch phát. Các bệnh nhân suy giảm chức năng thận hoặc viêm thận mạn tính chịu tổn thương tế bào nội mô mạch máu nặng nề hơn, khiến bệnh lý võng mạc tiến triển nhanh và trầm trọng hơn rõ rệt.
| Chỉ số/Nghiên cứu dịch tễ | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ bệnh võng mạc ở người tăng huyết áp (theo Island và cộng sự) | 66,3% tổng số bệnh nhân tăng huyết áp |
| Tỷ lệ ở người tăng huyết áp lâu năm (theo Cambridge và cộng sự) | 83,6% bệnh nhân có thời gian tăng huyết áp kéo dài |
| Tỷ lệ bệnh võng mạc ở THA giai đoạn 1 (theo Rutto) | 37% bệnh nhân giai đoạn 1 |
| Tỷ lệ bệnh võng mạc ở THA giai đoạn 2 (theo Rutto) | 27% bệnh nhân giai đoạn 2 |
| Yếu tố chủng tộc và giới tính | Chủng tộc Châu Phi mắc nhiều hơn Châu Âu; Nữ giới mắc nhiều hơn nam giới |
Sinh lý bệnh và bốn giai đoạn tiến triển tại võng mạc
Quá trình bệnh lý võng mạc do tăng huyết áp diễn tiến tuần tự qua 4 giai đoạn sinh lý bệnh kinh điển. Giai đoạn 1 là giai đoạn co mạch, biểu hiện bằng sự co hẹp các tiểu động mạch võng mạc, làm thay đổi tỷ lệ đường kính tiểu động mạch so với tĩnh mạch võng mạc (bình thường là 2/3, khi bệnh lý thì tiểu động mạch thu nhỏ rõ rệt). Giai đoạn 2 là giai đoạn xơ cứng thành mạch: nội mạc dày lên, lớp áo giữa phì đại và thoái hóa hyalin, dẫn đến hiện tượng phản xạ ánh sáng lòng mạch mở rộng thành dấu hiệu dây đồng hoặc dây bạc; đồng thời xuất hiện các dấu hiệu bắt chéo động - tĩnh mạch (arteriovenous crossing changes) kinh điển như dấu hiệu Salus (tĩnh mạch đổi hướng đi vuông góc), dấu hiệu Bonnet (tĩnh mạch bị đè ép phình gờ lên trước và sau chỗ bắt chéo), dấu hiệu Gunn (tĩnh mạch bị thuôn nhọn hai đầu chỗ bắt chéo do động mạch xơ cứng đè nén). Giai đoạn 3 là giai đoạn thoát mạch và xuất huyết, bắt nguồn từ tổn thương phá vỡ hàng rào máu - võng mạc trong, gây thoát huyết tương tạo thành các xuất tiết cứng nằm ở lớp đám rối ngoài và lắng đọng hình nan hoa tạo sao hoàng điểm; hồng cầu thoát quản tạo xuất huyết hình ngọn nến ở lớp sợi thần kinh hoặc xuất huyết chấm tròn (dot hemorrhage). Đồng thời, tắc nghẽn thiếu máu cục bộ gây ứ trệ dòng vận chuyển chất nền trong sợi trục (axon) thần kinh, làm phồng đoạn sợi trục tạo nên các ổ xuất tiết mềm dạng bông (cotton-wool spots). Giai đoạn 4 là giai đoạn tăng huyết áp ác tính, bao gồm toàn bộ tổn thương của giai đoạn 3 đi kèm phù gai thị rõ rệt.
Bệnh lý hắc mạc và thị thần kinh trong tăng huyết áp cấp và ác tính
Bệnh lý hắc mạc do tăng huyết áp ít gặp hơn bệnh võng mạc, chủ yếu xuất hiện ở người trẻ tuổi trong các đợt bùng phát tăng huyết áp kịch phát hoặc ác tính. Tổn thương mạch máu màng bồ đào dẫn đến thiếu máu cục bộ mao mạch hắc mạc, hình thành hoại tử dạng fibrin (fibrinoid necrosis). Dưới soi đáy mắt, biểu hiện hắc mạc điển hình gồm các vệt Siegrist (Siegrist streaks) là những vệt sắc tố chạy dọc theo đường đi của mạch máu màng bồ đào, và các nốt Elschnig (Elschnig spots) là các nốt tròn nhỏ màu đen có quầng vàng xung quanh phản ánh tình trạng nhồi máu biểu mô sắc tố hắc mạc. Tình trạng thoát dịch từ hắc mạc qua biểu mô sắc tố bị tổn thương có thể gây bong thanh dịch võng mạc ở hai mắt, tình trạng này thường gặp trên lâm sàng ở phụ nữ có thai bị ngộ độc thai nghén hoặc tiền sản giật nặng. Về phía thị thần kinh, tăng áp lực nội sọ và thiếu máu cục bộ đầu thị thần kinh dẫn đến phù gai thị, bờ gai mờ xóa, tĩnh mạch cương tụ giãn ngoằn ngoèo, đi kèm xuất huyết ngọn nến quanh đĩa thị và sao hoàng điểm lắng đọng xung quanh.
Biến chứng nhãn khoa và định hướng xử trí liên chuyên khoa
Tăng huyết áp không kiểm soát kéo dài gây ra hàng loạt biến chứng nhãn khoa nặng nề như tắc động mạch trung tâm võng mạc, tắc tĩnh mạch trung tâm võng mạc, phình mạch máu võng mạc, thiếu máu đầu thị thần kinh trước, liệt các dây thần kinh vận nhãn và thúc đẩy bệnh lý võng mạc đái tháo đường đồng mắc tiến triển trầm trọng hơn. Chiến lược điều trị dựa trên phân tầng mức độ: thể nhẹ ưu tiên kiểm soát huyết áp nội khoa đơn thuần; thể vừa cần kết hợp kiểm soát huyết áp và tầm soát các bệnh phối hợp như tim mạch, đái tháo đường; thể nặng có huyết áp đo trên 190–200 mmHg kèm phù gai thị phải chuyển cấp cứu nội khoa ngay lập tức để phòng ngừa đột quỵ nhồi máu não và suy đa tạng đe dọa tính mạng. Bác sĩ chuyên khoa mắt không giữ bệnh nhân điều trị nội trú khi có dấu hiệu kịch phát. Đối với các trường hợp phù hoàng điểm dai dẳng và sao hoàng điểm gây suy giảm thị lực nghiêm trọng sau giai đoạn ác tính, một số nghiên cứu và thực hành ghi nhận can thiệp tiêm kháng VEGF nội nhãn (thuốc bevacizumab/Avastin là lựa chọn chi phí thấp phổ biến tại Bệnh viện Mắt Trung ương, hoặc aflibercept/Eylea với chi phí cao khoảng 25 triệu đồng/lọ) có khả năng làm giảm tính thấm thành mạch, tiêu phù hoàng điểm và cải thiện thị lực sau 3 tháng theo dõi.
Bình luận: Bác sĩ nhãn khoa tuyến cơ sở và bệnh viện chuyên khoa cần giữ vai trò là người phát hiện sớm các cơn tăng huyết áp ác tính chưa được chẩn đoán, đặc biệt ở bệnh nhân trẻ tuổi đi khám vì lý do mắt nhìn mờ đơn thuần. Pitfall phổ biến là chỉ chú tâm quan sát đáy mắt bằng sinh hiển vi mà bỏ quên thao tác đo huyết áp thường quy cho bệnh nhân. Việc phối hợp chặt chẽ với chuyên khoa tim mạch, thần kinh là điều kiện tiên quyết để hạ áp an toàn, tránh hạ huyết áp quá đột ngột gây nhồi máu đầu thị thần kinh hoặc đột quỵ não thiếu máu cục bộ.
Thay đổi thực hành lâm sàng
- Thực hiện đo huyết áp ngay tại phòng khám mắt cho mọi bệnh nhân có xuất huyết võng mạc, xuất tiết dạng bông hoặc phù đĩa thị hai mắt không rõ nguyên nhân.
- Nhận diện dấu hiệu chuyển tuyến khẩn cấp: bệnh nhân có huyết áp trên 190/100 mmHg đi kèm phù gai thị, nốt Elschnig hoặc có triệu chứng thần kinh khu trú (nói ngọng, yếu liệt chi) phải chuyển viện nội khoa cấp cứu ngay lập tức.
- Thăm khám định kỳ hệ mạch võng mạc bằng đèn soi đáy mắt gián tiếp để cung cấp thông tin về đáp ứng điều trị hạ áp và tổn thương mạch máu hệ thống cho bác sĩ nội khoa tim mạch.
- Cân nhắc chỉ định tiêm thuốc ức chế VEGF nội nhãn điều trị phù hoàng điểm do tăng huyết áp chỉ sau khi huyết áp toàn thân đã được bác sĩ nội khoa kiểm soát ổn định.
Tài liệu tham khảo:
Cung Hồng Sơn, 2026, Bệnh lý võng mạc cao huyết áp, Kênh QUANG PHAM (YouTube Video ID: tUog_INqMrs).