Hội thảo EURETINA năm 2021 đã cung cấp cái nhìn tổng quan về bệnh võng mạc trung tâm thanh dịch (Central Serous Chorioretinopathy - CSC), một bệnh lý chorioretinal phổ biến vẫn còn nhiều tranh cãi về cơ chế bệnh sinh, chẩn đoán và điều trị. CSC thường gặp ở nam giới, với tỷ lệ mắc bệnh ở nam cao gấp 6 lần so với nữ, gợi ý vai trò của hormone giới tính, cùng với yếu tố nguy cơ quan trọng nhất là sử dụng corticosteroid ngoại sinh.
Cơ chế bệnh sinh và bằng chứng thực nghiệm
Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy CSC có cơ chế bệnh sinh khác biệt so với thoái hóa hoàng điểm tuổi già (Age-related Macular Degeneration - AMD). Các phân tích di truyền chỉ ra rằng gen ARMS2 (yếu tố nguy cơ của AMD) dường như có tính bảo vệ trong CSC, trong khi gen yếu tố bổ thể H (CFH) có liên quan đến CSC nhưng không thấy sự hoạt hóa hệ thống bổ thể như trong AMD. Mặc dù có giả thuyết về tình trạng tăng cortisol máu (hypercortisolism), các nghiên cứu đo nồng độ cortisol trong tóc chưa tìm thấy bằng chứng ủng hộ mạnh mẽ. Về vai trò của các thụ thể, nghiên cứu trên mô hình người cho thấy thụ thể glucocorticoid (glucocorticoid receptor) biểu hiện trong tế bào nội mô mạch máu hắc mạc, trong khi thụ thể mineralocorticoid (mineralocorticoid receptor) biểu hiện hạn chế hơn, điều này đặt ra câu hỏi về mục tiêu điều trị chính trong CSC mạn tính.
Chẩn đoán và hình ảnh học đa phương thức
Chẩn đoán CSC dựa trên hình ảnh học đa phương thức (multimodal imaging), bao gồm chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography - FA) và chụp mạch indocyanine green (Indocyanine Green Angiography - ICGA). Trên OCT, bệnh nhân thường có dịch dưới võng mạc và hắc mạc dày. ICGA thường cho thấy các thay đổi tăng thấm (hyper-permeability) lan tỏa hơn so với các bất thường trên FA. Việc phân loại CSC thành cấp tính, mạn tính và phức tạp vẫn còn nhiều tranh cãi. Các bác sĩ cần lưu ý chẩn đoán phân biệt rất rộng, bao gồm các bệnh lý như tân mạch hắc mạc (Choroidal Neovascularization - CNV), hội chứng HELLP, hoặc các bệnh lý di truyền khác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ nam/nữ | Nam giới có nguy cơ cao gấp 6 lần |
| Yếu tố nguy cơ corticosteroid | Tăng nguy cơ lên đến 37 lần |
| Tỷ lệ bệnh nhân CSC có dùng steroid | 52% |
| Tỷ lệ tái phát sau PDT | 4% (nhóm điều trị) so với 24% (nhóm không điều trị) |
| Tỷ lệ phân giải dịch sau 1 năm (PDT) | 95% bệnh nhân |
Bình luận: Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán phân biệt với CNV bằng OCTA. Hạn chế lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt nguồn cung cấp Visudyne trên toàn cầu, gây khó khăn cho việc áp dụng PDT - phương pháp được coi là tiêu chuẩn vàng hiện tại. Các nghiên cứu về spironolactone cho thấy kết quả không vượt trội so với giả dược, phản ánh tính chất tự giới hạn của bệnh ở thể cấp tính.
- Ưu tiên sử dụng PDT liều thấp (half-dose PDT) cho CSC mạn tính vì hiệu quả vượt trội so với laser vi xung (micropulse laser).
- Cần loại trừ các bệnh lý hệ thống như hội chứng Cushing hoặc sử dụng steroid ngoại sinh ở mọi bệnh nhân CSC.
- Sử dụng OCTA để hỗ trợ chẩn đoán phân biệt khi nghi ngờ có tân mạch hắc mạc (CNV) đi kèm.
- Cân nhắc điều trị sớm trong vòng 4-6 tháng để tránh tổn thương tế bào quang thụ (photoreceptor) không hồi phục.
- Theo dõi sát các dấu hiệu chronicity trên hình ảnh học để quyết định can thiệp kịp thời.
Tài liệu tham khảo:
EURETINA, 2021, Central Serous Chorioretinopathy (CSC): Shedding an Evidence-Based Light on a Mysterious Disease, EURETINA Webinar, Video ID: 5dTlU5_EpRM.