Trong bài giảng AIOC2026 IC93, Giáo sư Namrata Sharma đã trình bày về các biến chứng thường gặp trong phẫu thuật mộng thịt (pterygium surgery) và các phương pháp quản lý lâm sàng. Phẫu thuật mộng thịt là thủ thuật phổ biến mà mọi bác sĩ nhãn khoa đều thực hiện trong sự nghiệp, đòi hỏi sự tỉ mỉ ngay từ lần đầu tiên vì các biến chứng sau đó rất khó xử lý.
Phân loại biến chứng phẫu thuật mộng thịt
Biến chứng được chia thành hai nhóm chính: biến chứng trong mổ (intraoperative) và biến chứng sau mổ (postoperative). Biến chứng trong mổ thường xuất phát từ việc bóc tách quá sâu, sử dụng đốt điện (cautery) quá mức hoặc gây tổn thương các cơ vận nhãn, dẫn đến thủng củng mạc, chảy máu, tổn thương hệ thống lệ đạo (canalicular damage), hoặc làm mất/rách mảnh ghép kết mạc tự thân (conjunctival autograft). Các biến chứng sau mổ bao gồm tái phát, các vấn đề liên quan đến mảnh ghép, biến chứng tại vị trí cho mảnh ghép và các biến chứng nhãn khoa tổng quát khác. Các biến chứng này được phân loại dựa trên khả năng đe dọa thị lực (vision-threatening) hoặc không đe dọa thị lực.
Biến chứng liên quan đến chất hỗ trợ và kỹ thuật
Việc sử dụng mitomycin C (MMC) trong và sau mổ có liên quan đến các biến chứng nghiêm trọng như mỏng hoặc loét củng mạc (scleral thinning or ulceration), chậm biểu mô hóa kết mạc (delayed conjunctival epithelialization), viêm mống mắt (iritis) và dính mi cầu (symblepharon). Tỷ lệ loét củng mạc dao động từ 2-19%, tăng theo nồng độ và thời gian áp dụng MMC. Dính mi cầu xảy ra ở 2-10% trường hợp, phổ biến hơn ở kỹ thuật để trần củng mạc (bare sclera) so với ghép kết mạc rìa (limbal autograft). Ngoài ra, tình trạng lõm giác mạc (corneal dellen) là biến chứng không đe dọa thị lực thường gặp, xuất hiện ở 1-6% ca ghép kết mạc/rìa, 3-5% ca để trần củng mạc và 3-6% ca dùng MMC trong mổ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ loét củng mạc do MMC | 2-19% |
| Tỷ lệ dính mi cầu | 2-10% |
| Tỷ lệ chậm biểu mô hóa kết mạc | 4-5% |
| Tỷ lệ lõm giác mạc (ghép kết mạc/rìa) | 1-6% |
| Tỷ lệ lõm giác mạc (để trần củng mạc) | 3-5% |
| Tỷ lệ lõm giác mạc (MMC trong mổ) | 3-6% |
| Tỷ lệ lõm giác mạc (MMC sau mổ) | 2-9% |
Quản lý biến chứng và kỹ thuật tái tạo
Đối với các trường hợp mộng thịt tái phát hoặc biến chứng nặng như thủng củng mạc, cần thực hiện các kỹ thuật tái tạo như ghép màng ối (amniotic membrane transplantation) hoặc ghép củng mạc. Tác giả giới thiệu kỹ thuật "sutureless tuck-in scleroplasty" (tạo hình củng mạc không khâu) cho các trường hợp mỏng củng mạc, trong đó tạo một đường hầm sâu khoảng 50% độ dày củng mạc, sau đó đặt mảnh ghép củng mạc hoặc giác mạc vào và cố định bằng keo fibrin. Đối với u hạt mủ (pyogenic granuloma), điều trị chủ yếu bằng steroid tại chỗ, phẫu thuật cắt bỏ chỉ được thực hiện trong trường hợp hiếm. Viêm củng mạc hoại tử (necrotizing scleritis) sau mổ cần được quản lý bằng thuốc ức chế miễn dịch, corticosteroid và phẫu thuật cắt bỏ mô hoại tử kết hợp ghép màng ối hoặc mảnh ghép củng-giác mạc.
Bình luận: Các biến chứng sau phẫu thuật mộng thịt thường liên quan đến việc lạm dụng các chất chống chuyển hóa như MMC hoặc kỹ thuật bóc tách không chính xác. Việc lựa chọn kỹ thuật ghép kết mạc rìa tự thân vẫn là tiêu chuẩn vàng để giảm tỷ lệ tái phát và biến chứng. Kỹ thuật "sutureless tuck-in scleroplasty" là một giải pháp sáng tạo cho các trường hợp mỏng củng mạc, tuy nhiên cần lưu ý rằng đây là kinh nghiệm từ trung tâm chuyên sâu, đòi hỏi kỹ năng phẫu thuật cao.
- Ưu tiên sử dụng kỹ thuật ghép kết mạc rìa tự thân thay vì để trần củng mạc để giảm tỷ lệ dính mi cầu và tái phát.
- Thận trọng tối đa khi sử dụng mitomycin C; kiểm soát chặt chẽ nồng độ và thời gian tiếp xúc để tránh loét củng mạc.
- Thực hiện bóc tách tỉ mỉ, tránh tổn thương cơ vận nhãn và củng mạc để ngăn ngừa các biến chứng đe dọa thị lực.
- Sử dụng mảnh ghép củng mạc hoặc giác mạc để hỗ trợ cấu trúc trong các trường hợp mỏng củng mạc nặng.
- Cân nhắc kỹ thuật tiến triển Tenon (Tenon's advancement) để tăng cường mạch máu cho vùng củng mạc thiếu máu cục bộ.
Tài liệu tham khảo:
Namrata Sharma, 2026, Common Complications Of Pterygium Surgery And Management, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: EWIwfOctxSo.