Chương trình **Glaucoma Fast Track 2025** đã cập nhật các tiêu chuẩn chẩn đoán và phân giai đoạn glaucoma góc mở nguyên phát ở người trưởng thành.
Cơ chế bệnh sinh trực tiếp của tổn thương gai thị
Sự gia tăng sức cản thoát lưu thủy dịch tại vùng bè (trabecular meshwork) hoặc kênh Schlemm dẫn đến tăng nhãn áp (intraocular pressure - IOP). Tuy nhiên, tổn thương tế bào hạch võng mạc khởi phát trực tiếp tại đầu dây thần kinh thị giác. Sự biến dạng và uốn cong ra sau của lá sàng (lamina cribrosa) gây ra sự chèn ép sợi trục (axonal compression) của các tế bào hạch võng mạc (retinal ganglion cells - RGCs) khi chúng đi qua các lỗ lá sàng. Quá trình chèn ép cơ học này, kết hợp với các yếu tố rối loạn điều hòa mạch máu, dẫn đến sự mất tiến triển của các sợi trục, biểu hiện trên lâm sàng bằng hiện tượng lõm đĩa thị đặc trưng và teo gai thị.
Bằng chứng lâm sàng từ các nghiên cứu đa trung tâm
Chẩn đoán và theo dõi tiến triển của glaucoma đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa đánh giá cấu trúc và chức năng. Dưới đây là các số liệu định lượng được ghi nhận từ các nghiên cứu lâm sàng lớn được đề cập trong tài liệu:
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả (kèm n, p/CI nếu có) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tỷ lệ POAG ở mắt có xuất huyết đĩa thị (OHTS) | 13,6% | So với 5,2% ở nhóm không có xuất huyết đĩa thị (n, p, CI tài liệu không nêu) |
| Thời gian phát hiện tiến triển ở 20% số mắt (nhóm David Huang) | 36 tháng (đối với OCT) và 60 tháng (đối với thị trường) | Nghiên cứu trên nhóm nghi ngờ glaucoma và glaucoma tiền bán phần (n, p, CI tài liệu không nêu) |
| Tỷ lệ phát hiện tiến triển tại thời điểm 60 tháng (nhóm David Huang) | 58% (đối với OCT) so với 24% (đối với thị trường) | Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (n, p, CI cụ thể tài liệu không nêu) |
| Tỷ lệ sợi trục/tế bào hạch bị mất trước khi có tổn thương thị trường | Mất 20% - 40% sợi trục (tương đương 25% - 35% tế bào hạch) | Dựa trên đối chiếu tiêu bản mô bệnh học và kết quả thị trường (n, p, CI tài liệu không nêu) |
Bình luận lâm sàng và hạn chế của dữ liệu
Bình luận: Tài liệu này là nội dung lược ghi từ một bài giảng lâm sàng (keynote lecture), do đó các thông số chi tiết về cỡ mẫu (n), khoảng tin cậy (CI) và trị số p của các nghiên cứu kinh điển như OHTS, LIGHT hay nghiên cứu của nhóm David Huang không được trình bày đầy đủ như trong các bài báo gốc. Tuy nhiên, các dữ liệu này phản ánh một thực tế lâm sàng quan trọng: có một khoảng trễ rất lớn (khoảng 2 năm) giữa việc phát hiện tổn thương cấu trúc bằng OCT và tổn thương chức năng bằng thị trường trung tâm. Sự mất mát âm thầm từ 20% đến 40% sợi trục thần kinh trước khi thị trường xuất hiện điểm mờ (scotoma) là lý do vì sao glaucoma được mệnh danh là "kẻ cắp thị lực thầm lặng". Ngoài ra, việc chẩn đoán không được chỉ dựa vào nhãn áp đơn thuần, bởi có đến 40% bệnh nhân glaucoma góc mở không có tình trạng tăng nhãn áp khi đo tại phòng khám.
Thay đổi thực hành lâm sàng ngày mai
- Không dùng đơn độc nhãn áp để tầm soát: Cần kết hợp khám lâm sàng đĩa thị và chụp OCT bán phần sau, do nhãn áp phòng khám có thể bình thường ở 40% bệnh nhân glaucoma.
- Ưu tiên OCT trong giai đoạn sớm: Chỉ định chụp OCT cho tất cả các trường hợp nghi ngờ glaucoma hoặc glaucoma tiền bán phần, vì OCT có khả năng phát hiện tiến triển sớm hơn thị trường khoảng 24 tháng.
- Cân nhắc SLT là lựa chọn đầu tay: Dựa trên kết quả nghiên cứu LIGHT, có thể tư vấn tạo hình vùng bè bằng laser chọn lọc (SLT) như một liệu pháp khởi đầu thay vì dùng thuốc tra mắt cho bệnh nhân mới chẩn đoán.
- Chủ động tìm xuất huyết đĩa thị: Thực hiện soi góc tiền phòng và khám kỹ đĩa thị trên sinh hiển vi để phát hiện xuất huyết đĩa thị, vì đây là dấu hiệu cảnh báo mạnh mẽ tình trạng glaucoma chưa được kiểm soát tốt mà OCT thường bỏ sót.
Tài liệu tham khảo:
Ivan U, 2026, Glaucoma Fast Track 2025 Keynote: What is Glaucoma? Clinical Aspects of Glaucoma, BrightFocus Foundation, Video ID: N_AaMo2o4xM