Bài giảng tại AIOC2026 (2026) về chẩn đoán và quản lý các bệnh lý võng mạc và hắc mạc nhiễm trùng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện kiểu hình (phenotypic) để phân loại tổn thương. Các bệnh lý viêm màng bồ đào sau (posterior uveitis) được chia thành viêm võng mạc (retinitis), viêm hắc mạc (choroiditis), viêm võng mạc-hắc mạc (retinochoroiditis) hoặc viêm mạch võng mạc (retinal vasculitis).
Phân biệt viêm võng mạc và viêm hắc mạc
Việc phân biệt dựa trên nhận diện kiểu hình là bước then chốt. Tổn thương viêm võng mạc thường nằm nông hơn mạch máu võng mạc, làm mờ mạch máu, có màu trắng, ranh giới không rõ và thường kèm theo viêm dịch kính (vitritis) đáng kể. Ngược lại, tổn thương viêm hắc mạc nằm sâu hơn, cho phép nhìn thấy mạch máu võng mạc và thường có màu vàng. Viêm võng mạc có thể khu trú (như trong toxoplasmosis) hoặc lan tỏa (như trong viêm võng mạc hoại tử cấp tính - ARN, viêm võng mạc hoại tử tiến triển - PORN, CMV hoặc giang mai).
Quản lý viêm võng mạc do Toxoplasmosis
Chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng và xét nghiệm huyết thanh học. Trong các trường hợp không điển hình, PCR gen B1 được chỉ định, đặc biệt ở phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân suy giảm miễn dịch. Phác đồ điều trị bao gồm thuốc kháng Toxoplasma, sau 48 giờ bắt đầu dùng steroid toàn thân trong khoảng 4 tuần hoặc cho đến khi tổn thương thoái triển, sau đó ngừng steroid và tiếp tục kháng Toxoplasma thêm 2 tuần. Nếu tổn thương đe dọa thị lực, có thể tiêm nội nhãn clindamycin.
Viêm võng mạc hoại tử lan tỏa và ARN
Đây là cấp cứu nhãn khoa. ARN thường biểu hiện đơn phương ở người có miễn dịch bình thường, kèm viêm dịch kính đáng kể. PORN xảy ra ở người suy giảm miễn dịch. Các kiểu hình kinh điển bao gồm: ARN (Swiss cheese pattern), PORN (crack appearance), CMV (tomato ketchup hoặc pizza pie appearance). Điều trị bao gồm kháng virus tại chỗ và toàn thân. Nếu có suy giảm miễn dịch, cần phối hợp liệu pháp ART. Bong võng mạc liên quan cần được xử trí phẫu thuật.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thuốc điều trị ARN | Valacyclovir 1g, liều có thể tăng |
| Điều trị giang mai | Penicillin G tiêm tĩnh mạch 10-14 ngày |
| Thay thế nếu dị ứng Penicillin | Ceftriaxone |
| Điều trị Toxoplasmosis | Kháng Toxoplasma phối hợp steroid toàn thân 4 tuần |
Viêm võng mạc do giang mai và các nguyên nhân khác
Giang mai là "kẻ giả danh vĩ đại" (great masquerade), có thể biểu hiện dưới dạng viêm hắc mạc, viêm võng mạc hình tam giác hoặc viêm võng mạc trong điểm (punctate inner retinitis). Chẩn đoán dựa trên xét nghiệm huyết thanh đặc hiệu và không đặc hiệu. Ngoài ra, viêm võng mạc sau sốt (post-fever retinitis) có thể biểu hiện bằng nhiều đốm bông (cotton wool spots) và tăng phản xạ võng mạc trong trên OCT. Viêm võng mạc do quai bị (mumps) có đặc điểm hình não (cerebriform pattern) kèm xóa bỏ quanh mạch máu.
Viêm hắc mạc và viêm mạch võng mạc
Viêm hắc mạc khu trú thường do lao (TB) hoặc nấm. Viêm hắc mạc do lao thường có tổn thương vàng, gồ cao ở cực sau, kèm bong võng mạc thanh dịch. Chẩn đoán dựa trên Mantoux và Quantiferon. Viêm mạch võng mạc do giang mai và virus thường ảnh hưởng động mạch, trong khi lao và CMV thường ảnh hưởng tĩnh mạch. Occlusive vasculitis (viêm mạch tắc nghẽn) cần theo dõi bằng chụp mạch huỳnh quang (FFA) để định hướng laser quang đông.
DUSN và các lưu ý khác
Viêm võng mạc thần kinh đơn phương bán cấp lan tỏa (DUSN) do giun sán gây mất thị lực nghiêm trọng. Dấu hiệu Garcia (Garcia sign) là đường đi của giun dưới võng mạc. Điều trị bao gồm quang đông laser để tiêu diệt giun, sau đó dùng thuốc chống giun và steroid. Cần chẩn đoán phân biệt với CSCR (chorioretinopathy trung tâm thanh dịch) và viêm củng mạc sau.
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị dựa trên kiểu hình lâm sàng và xét nghiệm hỗ trợ. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu định lượng về hiệu quả điều trị (n, p-value).
- Luôn phân loại tổn thương là viêm võng mạc hay viêm hắc mạc để định hướng chẩn đoán.
- Sử dụng OCT và FFA để theo dõi đáp ứng điều trị và phát hiện biến chứng như bong võng mạc.
- Phối hợp chặt chẽ với chuyên khoa nội tiết/truyền nhiễm khi nghi ngờ bệnh lý hệ thống.
- Cân nhắc PCR gen B1 cho các ca Toxoplasmosis không điển hình.
Tài liệu tham khảo:
Padmamalini Mahendradas, 2026, Infective Retinal and Choroidal Disorders Diagnosis and Management, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: HT8-swEfeO8.