Chẩn đoán và quản lý các thực thể lác khó: Hướng dẫn từ AIOC 2026

Bs Ngô Hữu Thế
30.10.26
Last Updated

Hội thảo AIOC 2026 (IC248) đã cung cấp cái nhìn chuyên sâu về các thực thể lác khó chẩn đoán và điều trị, bao gồm lệch xiên (skew deviation), hội chứng co rút Duane (Duane retraction syndrome - DRS), thiếu hụt nâng đơn nhãn (monocular elevation deficiency - MED) và bệnh mắt tuyến giáp (thyroid eye disease). Việc tiếp cận các bệnh lý này đòi hỏi sự cá thể hóa trong chẩn đoán và chiến lược can thiệp phẫu thuật thận trọng.

Lệch xiên (Skew Deviation)

Lệch xiên là một dạng lác đứng do tổn thương supranuclear, thường liên quan đến sự gián đoạn của các đường dẫn truyền autolithic tại thân não, tiểu não, tiền đình hoặc đồi thị. Phản ứng nghiêng mắt (ocular tilt reaction - OTR) bao gồm ba thành phần: lệch đứng, xoay mắt liên hợp (conjugate torsion) và nghiêng đầu về phía mắt thấp hơn. Tổn thương trước khi các sợi bắt chéo dẫn đến OTR cùng bên, trong khi tổn thương sau bắt chéo dẫn đến OTR đối bên. Chẩn đoán phân biệt cần loại trừ liệt cơ chéo trên (superior oblique palsy) bằng cách đánh giá độ xoay mắt (torsion) và đáp án của độ lác khi nằm ngửa (supine position), trong đó lệch xiên thường giảm hơn 50% độ lác khi nằm.

Hội chứng co rút Duane (Duane Retraction Syndrome - DRS)

DRS là một hội chứng bẩm sinh do rối loạn phân bố thần kinh sọ, chiếm 1-4% các trường hợp lác. Đặc điểm lâm sàng bao gồm hạn chế vận động ngang, hẹp khe mi và hiện tượng co rút nhãn cầu khi liếc vào trong (adduction). Trong chẩn đoán, cần phân biệt với liệt dây thần kinh VI dựa trên độ lác ở tư thế nguyên phát và sự thay đổi khe mi. Đối với DRS thể esotropia, phẫu thuật cần thận trọng để tránh gây ra tình trạng lác ngoài (exotropia) do co rút cơ. Phẫu thuật lùi cơ thẳng trong (medial rectus recession) nên được thực hiện tối thiểu để giải phóng sự co thắt cơ. Tránh thực hiện phẫu thuật cắt ngắn cơ (resection) vì có thể làm tăng tình trạng đồng co thắt (co-contraction).

Thiếu hụt nâng đơn nhãn (Monocular Elevation Deficiency - MED)

MED được định nghĩa là sự mất khả năng nâng mắt paretic từ mọi vị trí liếc trong khi vận động ở các vị trí khác vẫn bình thường. Bệnh có thể do liệt cơ thẳng trên (superior rectus) và cơ chéo dưới (inferior oblique) hoặc do hạn chế cơ thẳng dưới (inferior rectus). Phân loại MED bao gồm: Type 1 (hạn chế cơ thẳng dưới chiếm ưu thế), Type 2 (yếu cơ nâng chiếm ưu thế) và Type 3 (kết hợp cả hai). Phẫu thuật cho MED vẫn còn nhiều tranh cãi, với thủ thuật Knapp thường được áp dụng cho Type 2. Cần lưu ý rằng phẫu thuật lác nên được thực hiện trước phẫu thuật sụp mi (ptosis) nếu có chỉ định.

Bệnh mắt tuyến giáp (Thyroid Eye Disease)

Bệnh mắt tuyến giáp là bệnh tự miễn với diễn tiến theo đường cong Rundle, bao gồm giai đoạn hoạt động (6-24 tháng) và giai đoạn ổn định (fibrotic stage). Chẩn đoán hình ảnh MRI là tiêu chuẩn vàng để đánh giá độ dày cơ vận nhãn (dấu hiệu Coca-Cola bottle sign). Quản lý y khoa bao gồm kiểm soát tuyến giáp, sử dụng selenium, thuốc bôi trơn và steroid. Phẫu thuật chỉ nên được thực hiện khi bệnh đã ổn định (quiescent stage) trong ít nhất 6 tháng. Việc sử dụng botulinum toxin có thể là một lựa chọn tạm thời trong giai đoạn hoạt động.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc DRS1-4% các trường hợp lác
Giảm độ lác khi nằm (Skew)Hơn 50% trường hợp
Tỷ lệ MED Type 1Khoảng 75% các trường hợp
Liều Methotrexate2.5 mg/tuần
Liều IVMP (loading)300-500 mg/ngày trong 3 ngày liên tiếp
Liều IVMP (duy trì)500 mg/lần, 3 lần/tuần
Tổng liều IVMP4,000 mg
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các thực thể lác khó đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa (thần kinh, nội tiết, chỉnh hình). Việc chẩn đoán nhầm giữa liệt cơ chéo trên và lệch xiên là một pitfall phổ biến; cần chú trọng đánh giá độ xoay mắt bằng double Maddox rod test.
  • Luôn kiểm tra độ xoay mắt (torsion) trong các trường hợp lác đứng khó chẩn đoán.
  • Trong DRS, tránh phẫu thuật cắt ngắn cơ (resection) để hạn chế tăng đồng co thắt.
  • Phẫu thuật lác trong MED cần thực hiện trước phẫu thuật sụp mi.
  • Chỉ can thiệp phẫu thuật bệnh mắt tuyến giáp khi bệnh đã ổn định ít nhất 6 tháng.
  • Luôn kiểm tra nhãn áp (IOP) ở các tư thế liếc khác nhau trong bệnh mắt tuyến giáp.

Tài liệu tham khảo:

AIOS Editor Proceedings, 2026, Difficult Strabismus Entities; Tips to Diagnosis and Management, AIOC 2026 IC248, Video ID: RA6iyBiMTtA.

Xem thêm