Chẩn đoán và quản lý viêm màng bồ đào: Từ tiếp cận lâm sàng đến liệu pháp điều hòa miễn dịch

Bs Ngô Hữu Thế
16.10.26
Last Updated

Hội thảo trực tuyến "Uveitis Unmasked From Diagnosis To Immunomodulation" năm 2026 do College of Ophthalmologists of Sri Lanka tổ chức đã cung cấp cái nhìn toàn diện về quản lý viêm màng bồ đào (uveitis), một tình trạng chiếm 25% nguyên nhân gây mù lòa trên toàn thế giới. Việc chẩn đoán chính xác đòi hỏi sự kết hợp giữa phân loại giải phẫu, nhận diện kiểu hình lâm sàng và các xét nghiệm mục tiêu thay vì lạm dụng các bảng xét nghiệm sàng lọc không cần thiết.

Tiếp cận chẩn đoán viêm màng bồ đào

Viêm màng bồ đào là một thách thức chẩn đoán do sự đa dạng về nguyên nhân và các tình trạng giả viêm (masquerade syndromes). Việc phân loại giải phẫu (trước, trung gian, sau) là bước khởi đầu quan trọng. Các triệu chứng điển hình bao gồm đau, đỏ mắt, sợ ánh sáng và nhìn mờ do vật trôi nổi (floaters). Trong thực hành lâm sàng, cần loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng trước khi bắt đầu liệu pháp ức chế miễn dịch. Các tác nhân như lao (TB), toxoplasma và hội chứng Vogt-Koyanagi-Harada (VKH) là những nguyên nhân phổ biến cần lưu ý. Việc nhận diện kiểu hình (pattern recognition) như lắng đọng mỡ cừu (mutton fat KPs) gợi ý viêm hạt, trong khi các tổn thương võng mạc cụ thể giúp định hướng chẩn đoán nguyên nhân.

Quản lý viêm màng bồ đào trung gian

Viêm màng bồ đào trung gian (intermediate uveitis) chủ yếu ảnh hưởng đến dịch kính, pars plana và võng mạc ngoại vi. Đây không phải là tình trạng lành tính; biến chứng lâu dài như phù hoàng điểm dạng nang (cystoid macular edema - CME) là nguyên nhân chính gây suy giảm thị lực. Quyết định điều trị dựa trên chức năng thị giác và sự hiện diện của CME. Phác đồ điều trị theo bậc thang bắt đầu bằng corticosteroid, sau đó chuyển sang thuốc ức chế miễn dịch (immunomodulatory therapy - IMT) nếu bệnh nhân phụ thuộc steroid. Mục tiêu cuối cùng là đạt được sự lui bệnh mà không cần dùng steroid (steroid-free remission). Phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) được chỉ định cho các trường hợp đục dịch kính không tan hoặc biến chứng cơ học.

Vai trò của chẩn đoán hình ảnh đa phương thức

Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò then chốt trong việc xác định chẩn đoán, đánh giá mức độ hoạt động của bệnh và theo dõi đáp ứng điều trị. Các phương thức cơ bản bao gồm chụp ảnh khe đèn (slit lamp photography) và chụp ảnh đáy mắt (fundus photography). Các kỹ thuật nâng cao như chụp cắt lớp quang học (optical coherence tomography - OCT) và chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography - FA) giúp phát hiện các tổn thương dưới lâm sàng. Chụp mạch OCT (OCT angiography - OCTA) cung cấp thông tin về mạch máu võng mạc và hắc mạc mà không cần tiêm thuốc cản quang. Việc lựa chọn phương thức hình ảnh phải dựa trên câu hỏi lâm sàng cụ thể và vị trí giải phẫu của tổn thương.

Các tình trạng giả viêm và sai lầm chẩn đoán

Các hội chứng giả viêm (masquerade syndromes) chiếm khoảng 2-5% các trường hợp viêm màng bồ đào. Các tình trạng này bao gồm u lympho nội nhãn (intraocular lymphoma), bệnh bạch cầu, ung thư di căn và dị vật nội nhãn. Sai lầm chẩn đoán thường gặp khi điều trị mù quáng bằng steroid mà không loại trừ các nguyên nhân ác tính hoặc nhiễm trùng. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm bệnh nhân lớn tuổi, không đáp ứng với steroid hoặc có các đặc điểm lâm sàng không điển hình. Sinh thiết dịch kính (diagnostic vitrectomy) là cần thiết để chẩn đoán xác định trong các trường hợp nghi ngờ u lympho.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mù lòa do viêm màng bồ đào25%
Tỷ lệ giả viêm (masquerade syndromes)2-5%
Tỷ lệ sai lầm chẩn đoán ban đầuLên đến 50%
Thời gian trì hoãn chẩn đoán trung bình8-12 tháng
Liều khởi đầu steroid đường toàn thân0.1 - 1 mg/kg
Liều methotrexate khởi đầu12.5 mg/tuần
Bình luận: Thông tin theo College of Ophthalmologists of Sri Lanka, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không lạm dụng steroid trước khi có chẩn đoán xác định, đặc biệt là trong các trường hợp nghi ngờ u lympho hoặc nhiễm trùng. Việc phối hợp đa chuyên khoa (thấp khớp, thần kinh, huyết học) là yếu tố sống còn để cải thiện kết cục thị giác và toàn thân cho bệnh nhân.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Việc quản lý viêm màng bồ đào đòi hỏi sự thận trọng tối đa. Các thuốc ức chế miễn dịch như methotrexate, mycophenolate mofetil và các thuốc sinh học (anti-TNF) cần được theo dõi chặt chẽ về chức năng gan, thận và công thức máu. Việc sử dụng thuốc sinh học sớm trong các trường hợp viêm nặng hoặc đe dọa thị lực đang trở thành xu hướng để bảo tồn cấu trúc mắt.

  • Luôn loại trừ nguyên nhân nhiễm trùng trước khi bắt đầu liệu pháp ức chế miễn dịch.
  • Sử dụng chẩn đoán hình ảnh đa phương thức để hướng dẫn chẩn đoán và theo dõi.
  • Không lạm dụng steroid kéo dài; chuyển sang thuốc ức chế miễn dịch sớm nếu bệnh nhân phụ thuộc steroid.
  • Phối hợp đa chuyên khoa để quản lý các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn.
  • Nghi ngờ u lympho ở bệnh nhân lớn tuổi có viêm màng bồ đào không đáp ứng với điều trị.

Tài liệu tham khảo:

College of Ophthalmologists of Sri Lanka, 2026, Uveitis Unmasked From Diagnosis To Immunomodulation, AIOS Editor Proceedings, Video ID: -PFESebYgHU.

Xem thêm