Chẩn đoán và xử trí các lệch trục nhãn cầu theo chiều dọc (Vertical Ocular Deviations)

Bs Ngô Hữu Thế
11.10.26
Last Updated

Bài giảng của Giáo sư Dalal Shawky (2020) tập trung vào chẩn đoán và xử trí các lệch trục nhãn cầu theo chiều dọc (vertical ocular deviations) trên nhiều đối tượng bệnh nhân khác nhau. Các nguyên nhân phổ biến bao gồm liệt cơ chéo trên (superior oblique palsy), quá mức cơ chéo dưới (inferior oblique overaction), lệch trục nhãn cầu phân ly (dissociated vertical deviation - DVD), hội chứng co rút (retraction syndrome) và các chấn thương hốc mắt.

Chẩn đoán liệt cơ chéo trên và Park three-step test

Liệt cơ chéo trên là nguyên nhân phổ biến nhất gây lệch trục nhãn cầu theo chiều dọc. Biểu hiện lâm sàng điển hình bao gồm nghiêng đầu về phía đối diện (normal side), xoay mặt và hạ cằm. Việc chẩn đoán xác định dựa trên Park three-step test. Bước 1: Xác định mắt bị lác đứng (hypertrophic eye). Bước 2: Xác định hướng nhìn gây lệch trục tối đa (thường là khi nhìn sang bên đối diện). Bước 3: Sử dụng nghiệm pháp nghiêng đầu (Bielschowsky head tilt test) để phân biệt giữa cơ chéo trên và cơ trực trên. Nếu nghiêng đầu sang bên trái gây tăng độ lác ở mắt trái, điều này gợi ý liệt cơ chéo trên bên trái. Việc bỏ sót kiểm tra vận nhãn ở mọi hướng nhìn có thể dẫn đến chẩn đoán sai lệch.

Quá mức cơ chéo dưới và lệch trục nhãn cầu phân ly

Quá mức cơ chéo dưới (inferior oblique overaction) thường gặp trong 60% hoặc hơn các trường hợp lác trong bẩm sinh (infantile esotropia). Tình trạng này có thể là nguyên phát hoặc thứ phát sau liệt cơ chéo trên. Đối với DVD, dấu hiệu đặc trưng là mắt bị lác đứng khi che mắt (semi-translucent cover test). Cần phân biệt rõ giữa quá mức cơ chéo dưới (chỉ xuất hiện trong adduction) và DVD (có thể xuất hiện cả trong abduction và adduction). Việc đánh giá kỹ lưỡng vị trí nhãn cầu khi che mắt là chìa khóa để phân biệt các thực thể này.

Hội chứng co rút và các bất thường cơ vận nhãn

Hội chứng co rút (Duane retraction syndrome) thường biểu hiện với hạn chế vận động dạng (abduction), hẹp khe mi khi cố gắng khép (adduction) và có thể kèm theo hiện tượng up-shoot hoặc down-shoot. Tác giả phân loại thành 3 type chính dựa trên mức độ hạn chế vận động. Ngoài ra, tình trạng thiếu hụt phân bố thần kinh đơn nhãn (monocular elevation deficit), trước đây gọi là liệt cơ nâng kép (double elevator palsy), cũng được thảo luận với các biểu hiện như giả sụp mi (pseudo-ptosis) và hạn chế vận động lên. Nghiệm pháp cưỡng bức vận nhãn (forced duction test) đóng vai trò quan trọng để phát hiện xơ hóa cơ hoặc hạn chế cơ học.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ quá mức cơ chéo dưới trong lác trong bẩm sinh60% hoặc hơn
Park three-step testDùng để xác định cơ vận nhãn bị liệt
Forced duction testDùng để phát hiện xơ hóa hoặc hạn chế cơ học
Số lượng phân đoạn transcript697
Bình luận: Các phương pháp chẩn đoán như Park three-step test là tiêu chuẩn vàng trong nhãn khoa lâm sàng để khu trú cơ liệt. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các trường hợp lác phức tạp hoặc lác lâu ngày có thể gây ra các thay đổi thứ phát ở các cơ đối vận, làm kết quả test không còn điển hình. Việc sử dụng nghiệm pháp cưỡng bức vận nhãn là cần thiết trước khi quyết định phẫu thuật để tránh sai lầm trong chẩn đoán phân biệt giữa liệt cơ và hạn chế cơ học.
  • Luôn thực hiện Park three-step test đầy đủ cho mọi bệnh nhân có lệch trục nhãn cầu theo chiều dọc.
  • Sử dụng nghiệm pháp che mắt (cover test) với tấm che bán trong suốt để phát hiện DVD.
  • Thực hiện forced duction test trước khi phẫu thuật để loại trừ xơ hóa cơ.
  • Không bỏ qua việc kiểm tra vận nhãn ở mọi hướng nhìn để tránh bỏ sót các hội chứng co rút.
  • Cân nhắc phẫu thuật lùi cơ (recession) hoặc các kỹ thuật hang-back cho các trường hợp xơ hóa cơ vận nhãn.

Tài liệu tham khảo:

Prof. Dalal Shawky, 2020, Vertical Ocular Deviations, Alexandria University, Egypt, YouTube Channel: dalalshawky, Video ID: GXuMhdFJ81E.

Xem thêm