Glôcôm là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa không hồi phục trên toàn cầu. Bản chất của bệnh lý này là sự tổn thương tiến triển của các tế bào hạch võng mạc, dẫn đến mất thị trường và teo đĩa thị. Thách thức lớn nhất trong thực hành lâm sàng là khi bệnh nhân xuất hiện triệu chứng, tổn thương thường đã ở giai đoạn muộn, nơi mà các cấu trúc thần kinh đã bị hủy hoại không thể phục hồi. Do đó, việc phát hiện sớm không chỉ là một yêu cầu chuyên môn mà còn là trách nhiệm đạo đức của người thầy thuốc nhằm ngăn chặn sự tiến triển của bệnh.
Bản chất sinh lý bệnh và các yếu tố nguy cơ
Cơ chế cốt lõi của Glôcôm liên quan đến sự mất cân bằng giữa áp lực nội nhãn và khả năng chịu đựng của đầu dây thần kinh thị giác. Việc nhận diện sớm đòi hỏi bác sĩ phải có cái nhìn toàn diện về các yếu tố nguy cơ, bao gồm cả yếu tố hệ thống và tại mắt. Các yếu tố nguy cơ chung như tuổi trên 35, tiền sử gia đình, bệnh lý toàn thân (đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn tuần hoàn ngoại vi) đóng vai trò quan trọng trong việc phân loại đối tượng cần tầm soát. Tại mắt, các bất thường về cấu trúc như góc tiền phòng hẹp, sự chênh lệch tỷ lệ lõm/đĩa giữa hai mắt, hoặc các dấu hiệu trên đáy mắt như xuất huyết cạnh đĩa thị và teo quanh gai thị là những chỉ dấu lâm sàng quan trọng cần được chú trọng.
Quy trình thăm khám và đánh giá lâm sàng
Quy trình khám Glôcôm chuẩn mực bắt đầu từ việc khai thác tiền sử, đo thị lực, nhãn áp và đánh giá cấu trúc góc tiền phòng. Trong điều kiện thiếu trang thiết bị hiện đại, kỹ thuật khám bằng ánh sáng chéo (oblique illumination) vẫn là một công cụ đắc lực để ước lượng độ sâu tiền phòng theo phân loại Van Herick. Khi nghi ngờ Glôcôm, việc theo dõi dao động nhãn áp trong ngày hoặc các nghiệm pháp kích thích là cần thiết để xác định chẩn đoán.
| Phương pháp | Mục tiêu đánh giá |
|---|---|
| Khám ánh sáng chéo | Ước lượng độ sâu tiền phòng, sàng lọc góc đóng |
| Soi góc tiền phòng | Đánh giá cấu trúc góc, phân loại Glôcôm |
| Thị trường (Humphrey) | Phát hiện tổn thương chức năng, đặc biệt là thị trường 12 độ |
| OCT đĩa thị | Đánh giá định lượng lớp sợi thần kinh, phát hiện tổn thương sớm |
Phân tích chuyên sâu về chẩn đoán hình ảnh
Việc đọc kết quả OCT không chỉ dừng lại ở các con số, mà phải đối chiếu với hình ảnh lâm sàng thực tế. Một tổn thương trên OCT có thể là giả tạo do lỗi kỹ thuật hoặc do các bệnh lý thần kinh khác, do đó, tư duy phản biện là yếu tố sống còn.
Khi phân tích OCT, bác sĩ cần chú ý đến bản đồ độ lệch (deviation map) và sơ đồ độ dày lớp sợi thần kinh. Sự xuất hiện của các vùng màu đỏ trên bản đồ phân tích thường gợi ý tổn thương thực thể. Tuy nhiên, cần loại trừ các yếu tố gây nhiễu như chất lượng hình ảnh kém, bệnh nhân chớp mắt hoặc các bệnh lý võng mạc khác có thể gây nhầm lẫn với tổn thương do Glôcôm.
Thông điệp thực hành lâm sàng
- Tầm soát chủ động: Luôn chú ý đến các đối tượng nguy cơ cao (tuổi >35, tiền sử gia đình, bệnh lý toàn thân) ngay cả khi chưa có triệu chứng tại mắt.
- Kết hợp đa phương thức: Không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ. Kết quả thị trường cần được đối chiếu với hình ảnh đĩa thị trên OCT và khám lâm sàng trực tiếp.
- Ưu tiên thị trường trung tâm: Trong giai đoạn sớm, thị trường 12 độ có giá trị nhạy bén hơn trong việc phát hiện các tổn thương khu trú tại vùng hoàng điểm.
- Kiểm soát chất lượng hình ảnh: Luôn kiểm tra chất lượng bản chụp OCT trước khi đưa ra kết luận chẩn đoán để tránh các sai sót do kỹ thuật.
Tài liệu tham khảo:
Quang Pham, 2022, Phát hiện sớm Glocom F1, Kênh Youtube QUANG PHAM, Video ID: HyO-GEvuKno.