Cơ sở sinh lý học của các xét nghiệm chẩn đoán nhãn khoa thông dụng

Bs Ngô Hữu Thế
16.10.26
Last Updated

Bài giảng iFocus Online số 610 năm 2026 về cơ sở sinh lý học của các xét nghiệm chẩn đoán nhãn khoa thông dụng đã hệ thống hóa các thành phần của thị giác và phương pháp đánh giá lâm sàng. Thị giác là một quá trình tích hợp phức tạp bao gồm thị lực (visual acuity), thị giác màu, độ nhạy tương phản (contrast sensitivity), thị giác hai mắt (stereopsis), khả năng cố định và thị trường.

Cơ sở lý thuyết về thị lực

Thị lực là thước đo độ phân giải không gian của mắt, hay khả năng phân biệt hai điểm riêng biệt. Lý thuyết về góc thị giác (visual angle) cho rằng một vật thể được nhận diện khi nó tạo ra một góc 1 phút cung tại điểm nút (nodal point) của mắt. Sự phân giải hai điểm phụ thuộc vào việc hình ảnh rơi vào hai tế bào nón riêng biệt, cách nhau bởi một tế bào nón không được chiếu sáng. Đĩa Airy (Airy disc) đóng vai trò quan trọng trong việc giới hạn độ phân giải; hai nguồn điểm chỉ được phân giải khi khoảng cách giữa chúng ít nhất bằng bán kính của đĩa Airy. Các yếu tố ảnh hưởng đến thị lực bao gồm yếu tố kích thích (độ chói, độ tương phản, bước sóng, thời gian tiếp xúc) và yếu tố người quan sát (vị trí võng mạc, kích thước đồng tử, điều tiết, tình trạng khúc xạ).

Các thành phần và phương pháp đo thị lực

Thị lực được phân loại thành bốn thành phần: thị lực tối thiểu (minimum visible), thị lực phân giải (minimum resolvable), thị lực nhận diện (recognition) và thị lực phân biệt (minimum discriminable/hyperacuity). Các thang đo phổ biến bao gồm phân số Snellen, ký hiệu thập phân và LogMAR. Trong đó, LogMAR được ưu tiên trong nghiên cứu nhờ sự tiến triển kích thước chữ theo tỷ lệ logarit (0.1 log unit mỗi dòng) và số lượng chữ cái cố định trên mỗi dòng. Đối với trẻ em, việc đánh giá thị lực phụ thuộc vào độ tuổi và khả năng nhận diện, sử dụng các phương pháp như kiểm tra phản xạ cố định, kiểm tra nhìn ưu tiên (preferential looking test) hoặc đo điện thế gợi thị giác (VEP).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Góc thị giác chuẩn1 phút cung
Ngưỡng thị lực Vernier2 đến 10 giây cung
Giảm thị lực tại 10 độ tâm hoàng điểm25%
Kích thước đồng tử tối ưu3.5 mm (khoảng 3 đến 5 mm)
Khoảng cách kiểm tra thị lực gần30 đến 40 cm
Độ chói chuẩn của bảng kiểm tra85 CD/mm2

Độ nhạy tương phản và ứng dụng lâm sàng

Độ nhạy tương phản (contrast sensitivity) cung cấp đánh giá toàn diện hơn về chức năng thị giác so với thị lực đơn thuần, đặc biệt trong các trường hợp bệnh lý võng mạc, đục thủy tinh thể hoặc sau phẫu thuật khúc xạ. Độ nhạy tương phản đo lường khả năng phân biệt sự khác biệt nhỏ về độ chói giữa các vùng. Các phương pháp kiểm tra bao gồm sử dụng bảng chữ cái (như Pelli-Robson) hoặc bảng lưới sóng sin (sine wave grating). Trong thực hành, việc đo độ nhạy tương phản giúp giải thích tình trạng thị lực không thỏa mãn của bệnh nhân dù thị lực Snellen đạt 6/6, đặc biệt ở bệnh nhân sử dụng kính đa tiêu hoặc sau phẫu thuật LASIK.

Bình luận: Thông tin theo iFocus Online, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tư vấn trước phẫu thuật về sự sụt giảm tạm thời độ nhạy tương phản sau phẫu thuật khúc xạ, thường hồi phục sau 2-3 tháng. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể về độ nhạy tương phản ở các nhóm bệnh lý cụ thể ngoài các ví dụ lâm sàng.
  • Luôn kiểm tra thị lực bằng lỗ pinhole (pinhole) để loại trừ nguyên nhân khúc xạ trước khi chẩn đoán bệnh lý thực thể.
  • Đánh giá độ nhạy tương phản ở bệnh nhân phẫu thuật khúc xạ hoặc đặt thủy tinh thể đa tiêu nếu bệnh nhân than phiền về chất lượng thị giác dù thị lực tốt.
  • Sử dụng các phương pháp kiểm tra thị lực phù hợp với độ tuổi (nhìn ưu tiên cho trẻ sơ sinh, bảng chữ cái cho trẻ lớn và người lớn).
  • Ghi nhận các yếu tố nghề nghiệp (ví dụ: phi công, họa sĩ) khi đánh giá chức năng thị giác.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Sundandini Bose, 2026, Physiological Basis of Common Ophthalmic Diagnostic Tests, iFocus Online, Video ID: IjFbco8l0t8.

Xem thêm