Trong thực hành nhãn khoa cấp cứu, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển nơi nguồn cung cấp giác mạc từ ngân hàng mắt còn khan hiếm, việc xử trí các ca thủng giác mạc nghiêm trọng đặt ra thách thức lớn cho phẫu thuật viên. Khi không có sẵn mô giác mạc để thực hiện ghép xuyên hoặc ghép phiến cấp cứu, nguy cơ xẹp nhãn cầu, viêm nội nhãn và mất thị lực vĩnh viễn là rất cao. Bài giảng này cung cấp một cái nhìn tổng quan về kỹ thuật sử dụng củng mạc như một mô thay thế (tectonic graft) để duy trì cấu trúc nhãn cầu, tạo tiền đề cho các can thiệp phục hồi thị lực về sau.
Bản chất sinh lý bệnh và cơ chế thất bại cấu trúc giác mạc
Sự thủng giác mạc không chỉ là một tổn thương cơ học đơn thuần mà là kết quả của một quá trình bệnh lý phức tạp. Khi hàng rào biểu mô bị phá vỡ do chấn thương, viêm nhiễm hoặc bệnh lý tự miễn, các yếu tố gây viêm sẽ xâm nhập vào nhu mô. Quá trình này kích hoạt các enzyme, đặc biệt là Matrix Metalloproteinases (MMPs), được giải phóng bởi bạch cầu trung tính và các tế bào biểu mô. Các enzyme này tiêu hủy collagen nhanh hơn tốc độ tái tạo, dẫn đến tình trạng mỏng giác mạc tiến triển, mất độ bền kéo và cuối cùng là thủng. Việc sử dụng củng mạc trong trường hợp này dựa trên đặc tính giải phẫu của nó: mô củng mạc có cấu trúc collagen dày đặc, avascular (không mạch máu), khả năng miễn dịch thấp và độ cứng cơ học cao, giúp nó trở thành một "giàn giáo" sinh học lý tưởng để hàn gắn các khiếm khuyết giác mạc.
Chiến lược xử trí và phân loại tổn thương
Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào kích thước lỗ thủng và tình trạng nhiễm trùng. Dưới đây là bảng tóm tắt các hướng tiếp cận lâm sàng dựa trên kích thước tổn thương:
| Kích thước lỗ thủng | Phương pháp xử trí ưu tiên |
|---|---|
| < 2 mm | Keo sinh học (Cyanoacrylate) kết hợp kính tiếp xúc băng (BCL) |
| 2 - 3 mm | Ghép củng mạc tạo hình (Scleral tectonic patch graft) |
| > 3 mm | Ghép giác mạc xuyên cấp cứu hoặc ghép củng mạc chờ ghép quang học |
Phân tích chuyên sâu về kỹ thuật và tiên lượng
Kỹ thuật ghép củng mạc không nhằm mục đích phục hồi thị lực ngay lập tức mà là để bảo tồn nhãn cầu. Một hiện tượng thú vị được ghi nhận là cornealization (giác mạc hóa) của mảnh ghép củng mạc theo thời gian, nơi biểu mô giác mạc phát triển phủ lên mảnh ghép và các tế bào giống keratocyte xâm nhập, làm mảnh ghép trở nên mỏng hơn và có đặc tính gần giống giác mạc hơn. Tuy nhiên, phẫu thuật viên cần lưu ý các cạm bẫy (pitfalls):
Việc sử dụng mảnh ghép củng mạc quá dày hoặc không được vát mép (beveled) kỹ lưỡng sẽ làm tăng loạn thị đáng kể. Hơn nữa, trong các bệnh lý tự miễn như loét Mooren hoặc viêm khớp dạng thấp, nguy cơ mảnh ghép bị tan chảy (melt) là rất cao nếu không kiểm soát tốt tình trạng viêm hệ thống bằng thuốc ức chế miễn dịch.
Thông điệp thực hành lâm sàng
- Ưu tiên bảo tồn: Trong điều kiện thiếu hụt mô giác mạc, ghép củng mạc là giải pháp cứu cánh để duy trì cấu trúc nhãn cầu, ngăn ngừa xẹp nhãn cầu và viêm nội nhãn.
- Kiểm soát viêm: Luôn đánh giá tình trạng viêm hệ thống (đặc biệt trong các bệnh tự miễn) trước và sau phẫu thuật để tránh hiện tượng tan chảy mảnh ghép.
- Kỹ thuật vát mép: Luôn vát mép mảnh ghép củng mạc để đảm bảo sự tiếp nối mượt mà với giác mạc, giúp giảm thiểu loạn thị sau phẫu thuật.
- Kết hợp hỗ trợ: Sử dụng màng ối và kính tiếp xúc băng sau phẫu thuật để thúc đẩy quá trình biểu mô hóa và giảm viêm tại chỗ.
- Theo dõi dài hạn: Mảnh ghép củng mạc chỉ là bước đệm; bệnh nhân cần được theo dõi sát sao để có thể thực hiện ghép giác mạc quang học (optical keratoplasty) khi tình trạng mắt đã ổn định hoàn toàn.
Tài liệu tham khảo:
Ibrahim, D. (2026). Overview of Scleral Tectonic Grafting in Severe Corneal Trauma. Cybersight Lecture, Video ID: QhlDjeCSl3M.