Bài giảng số 578 trong chuỗi iFocus Online năm 2026 do Dr. Shweta Agarwal trình bày đã hệ thống hóa các kiến thức nền tảng về giải phẫu bề mặt nhãn cầu (ocular surface), bao gồm mi mắt, kết mạc, giác mạc và các tuyến phụ trợ. Hiểu rõ giải phẫu là chìa khóa để chẩn đoán và quản lý các bệnh lý bề mặt nhãn cầu, từ viêm bờ mi đến các tình trạng phức tạp như thiếu hụt tế bào gốc rìa (limbal stem cell deficiency).
Giải phẫu mi mắt và chức năng
Mi mắt đóng vai trò bảo vệ bề mặt nhãn cầu thông qua cơ chế chớp mắt. Aperture mi mắt trung bình khoảng 30 mm chiều ngang và 10 mm chiều dọc. Mi mắt được chia thành hai lá: lá trước (da và cơ vòng mi) và lá sau (sụn mi và kết mạc). Đường xám (gray line) là ranh giới giữa hai lá này. Lông mi nằm ngay trước đường xám, với số lượng khoảng 100-150 ở mi trên và 50-75 ở mi dưới. Các tuyến liên quan bao gồm tuyến Zeiss (tuyến bã) và tuyến Moll (tuyến đầu tiết). Chức năng chính của mi mắt là bảo vệ, dàn đều phim nước mắt và phục hồi bề mặt khi ngủ. Bệnh lý viêm bờ mi (blepharitis) được chia thành viêm bờ mi trước (liên quan đến lông mi) và viêm bờ mi sau (liên quan đến rối loạn chức năng tuyến Meibomian - MGD). MGD có thể dẫn đến viêm kết mạc và thường liên quan đến các tình trạng như mụn trứng cá.
Cấu trúc và chức năng của tuyến Meibomian
Tuyến Meibomian nằm trong sụn mi, được sắp xếp theo chiều dọc và đổ vào các lỗ tuyến ngay sau đường xám. Mỗi lần chớp mắt, lực chớp giúp ép lipid (meibum) ra khỏi lỗ tuyến vào phim nước mắt. Lipid này cung cấp bề mặt quang học trơn láng tại giao diện không khí-lipid, giảm bay hơi nước mắt, tăng độ ổn định của phim nước mắt và ngăn chặn sự tràn nước mắt qua bờ mi. Viêm bờ mi sau hoặc MGD có thể gây giãn mạch bờ mi, tắc nghẽn lỗ tuyến hoặc lẹo (sty). Tình trạng viêm mãn tính có thể dẫn đến viêm giác mạc rìa (marginal keratitis) hoặc thiếu hụt tế bào gốc rìa.
Đơn vị chức năng lệ đạo
Đơn vị chức năng lệ đạo (lacrimal functional unit) bao gồm giác mạc, kết mạc, tuyến Meibomian, tuyến lệ chính và phụ, cùng các đường dẫn truyền thần kinh. Sản xuất nước mắt khoảng 1,2 microL/phút. Phim nước mắt không chỉ có 3 lớp truyền thống mà là một gel mucin-nước-glycocalyx với lớp lipid bảo vệ bên ngoài. Mucin được tiết ra từ tế bào goblet của kết mạc, giúp phim nước mắt bám dính vào biểu mô giác mạc. Khô mắt (dry eye) được định nghĩa là bệnh lý đa yếu tố, đặc trưng bởi mất cân bằng nội môi của phim nước mắt và bề mặt nhãn cầu, dẫn đến mất ổn định phim nước mắt và tăng áp lực thẩm thấu (hyperosmolarity).
Giải phẫu kết mạc và các thành phần liên quan
Kết mạc là bề mặt niêm mạc kéo dài từ rìa giác mạc đến bờ mi và cùng đồ (fornix). Kết mạc được chia thành kết mạc nhãn cầu (bulbar), kết mạc cùng đồ và kết mạc mi (palpebral). Kết mạc nhãn cầu lỏng lẻo, trong khi kết mạc mi bám chặt vào sụn mi. Các tuyến phụ trợ bao gồm tuyến Wolfring (trong kết mạc mi) và tuyến Krause (trong cùng đồ). Nếp bán nguyệt (plica semilunaris) và cục lệ (caruncle) là các cấu trúc biến đổi, đóng vai trò trong vận động nhãn cầu và phân phối nước mắt. Các tế bào miễn dịch như tế bào T, tế bào mast và mô bạch huyết liên quan đến kết mạc (CALT) đóng vai trò quan trọng trong hệ thống phòng thủ miễn dịch tại chỗ.
Giác mạc và tế bào gốc rìa
Rìa giác mạc (limbus) là vùng chuyển tiếp giữa giác mạc trong suốt và kết mạc, chứa các tế bào gốc biểu mô giác mạc (limbal epithelial stem cells). Các tế bào này duy trì sự ổn định của biểu mô giác mạc thông qua quá trình tăng sinh và biệt hóa. Mất tế bào gốc rìa dẫn đến tình trạng kết mạc hóa giác mạc (conjunctivalization), nơi kết mạc phát triển lên giác mạc, gây tân mạch và giảm thị lực. Biểu mô giác mạc là biểu mô lát tầng không sừng hóa, dày khoảng 50 microns, có mật độ đầu tận cùng thần kinh cảm giác rất cao, gấp 400 lần so với biểu mô da, khiến giác mạc trở thành mô nhạy cảm nhất cơ thể.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Aperture mi mắt | 30 mm ngang, 10 mm dọc |
| Lông mi (mi trên/dưới) | 100-150 (trên), 50-75 (dưới) |
| Độ dày sụn mi | 1 mm |
| Chiều dọc sụn mi (trên/dưới) | 10-12 mm (trên), 4 mm (dưới) |
| Sản xuất nước mắt | 1,2 microL/phút |
| Độ dày biểu mô giác mạc | 50 microns |
| Thời gian thay thế biểu mô giác mạc | 5-7 ngày |
Bình luận: Thông tin theo Dr. Shweta Agarwal, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Bài giảng cung cấp cái nhìn tổng quan về giải phẫu bề mặt nhãn cầu, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu cấu trúc để quản lý các bệnh lý như khô mắt và thiếu hụt tế bào gốc rìa. Một điểm cần lưu ý là việc phân loại khô mắt theo DEWS III (Dry Eye Workshop 3) được tác giả nhắc đến như một tiêu chuẩn hiện đại. Khi thực hiện phẫu thuật tái tạo cùng đồ, việc lựa chọn vật liệu (AMG, MMG, hoặc tự thân) cần dựa trên mức độ tổn thương và tình trạng biểu mô hóa của các vùng lân cận.
- Luôn kiểm tra nguyên nhân gốc rễ (trauma, hóa chất, bệnh tự miễn) trước khi can thiệp phẫu thuật bề mặt nhãn cầu.
- Trong các trường hợp viêm bờ mi sau (MGD), cần chú trọng vệ sinh bờ mi và quản lý viêm hệ thống nếu có.
- Khi có tình trạng kết mạc hóa giác mạc, cần đánh giá kỹ tình trạng tế bào gốc rìa trước khi lên kế hoạch phẫu thuật.
- Sử dụng nhuộm fluorescein để đánh giá sự toàn vẹn của biểu mô và phân biệt kiểu hình giác mạc/kết mạc.
- Trong phẫu thuật tái tạo cùng đồ, ưu tiên sử dụng niêm mạc miệng nếu cần độ dày và độ bền cao, nhưng cần lưu ý độ mỏng của mảnh ghép để đảm bảo tính thẩm mỹ và chức năng.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Shweta Agarwal, 2026, Anatomy of the Ocular Surface, iFocus Online, Video ID: gKU9bZctLWY