Giải phẫu hắc mạc và ứng dụng lâm sàng trong nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
19.10.26
Last Updated

Bài giảng Anatomy of the Choroid (2026) thuộc chuỗi iFocus Online cung cấp cái nhìn tổng quan về cấu trúc giải phẫu hắc mạc (choroid) và vai trò của nó trong việc duy trì sức khỏe nhãn cầu. Hắc mạc là mô mạch máu dạng xốp nằm giữa võng mạc và củng mạc, đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp máu và điều hòa nhiệt độ cho mắt.

Chức năng sinh lý của hắc mạc

Hắc mạc đảm nhận chức năng cung cấp khoảng 85% lượng máu nuôi dưỡng võng mạc, trong khi hệ thống mạch máu võng mạc chỉ cung cấp khoảng 15%. Sự hiện diện của các tế bào hắc tố (melanocytes) giúp hấp thụ ánh sáng dư thừa, ngăn chặn hiện tượng tán xạ ánh sáng, điều này đặc biệt quan trọng ở bệnh nhân bạch tạng (albinism) khi thiếu hắc tố dẫn đến sợ ánh sáng (photophobia). Ngoài ra, hắc mạc còn tham gia vào điều hòa nhiệt độ và điều tiết áp lực nội nhãn thông qua con đường thoát dịch uvoscleral.

Cấu trúc vi thể và sự thay đổi theo tuổi

Cấu trúc hắc mạc bao gồm màng Bruch (Bruch's membrane), lớp mao mạch hắc mạc (choriocapillaris), lớp mạch máu trung bình (Sattler's layer) và lớp mạch máu lớn (Haller's layer). Độ dày hắc mạc thay đổi đáng kể theo tuổi: ở trẻ sơ sinh, độ dày trung bình tại vùng dưới hoàng điểm khoảng 200 micron, nhưng giảm xuống còn khoảng 80 micron ở người trên 60 tuổi, tương đương mức giảm hơn 50% thể tích ban đầu. Lớp mao mạch hắc mạc được tổ chức thành các tiểu thùy hình lục giác, dày đặc nhất ở cực sau để đáp ứng nhu cầu chuyển hóa cao của các tế bào thụ cảm ánh sáng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ dày hắc mạc sơ sinh200 micron
Độ dày hắc mạc người >60 tuổi80 micron
Tỷ lệ cung cấp máu cho võng mạc85% từ hắc mạc, 15% từ mạch máu võng mạc
Cấu trúc mạch máu hắc mạc80% thể tích
Cấu trúc mô đệm hắc mạc20% thể tích

Hệ thống mạch máu và cơ chế điều hòa

Hắc mạc có lưu lượng máu trên mỗi gram mô cao nhất trong cơ thể, gấp 3-4 lần so với thận. Hệ thống này được chi phối bởi cả hệ thần kinh giao cảm (gây co mạch) và phó giao cảm (gây giãn mạch). Các động mạch mi sau ngắn (short posterior ciliary arteries) đóng vai trò chính trong việc cung cấp máu cho hắc mạc từ cực sau đến xích đạo. Các tiểu thùy mạch máu hắc mạc hoạt động như các đơn vị "động mạch tận" (end arteries), nghĩa là nếu một động mạch bị tắc, toàn bộ tiểu thùy đó sẽ mất nguồn cung cấp máu mà không có tuần hoàn bàng hệ, dẫn đến dấu hiệu Amalic (Amalic sign) trong thiếu máu hắc mạc.

Ứng dụng hình ảnh học trong lâm sàng

Các kỹ thuật hình ảnh hiện đại như OCT (Optical Coherence Tomography) với công nghệ Enhanced Depth Imaging (EDI) hoặc Swept-source OCT cho phép quan sát rõ các lớp hắc mạc mà trước đây chỉ có thể thấy qua mô bệnh học. Chỉ số mạch máu hắc mạc (Choroidal Vascularity Index - CVI) đang được tích hợp vào các phần mềm máy móc để đánh giá sức khỏe hắc mạc. Trong các bệnh lý như tân mạch hoàng điểm (Macular Neovascularization - MNV), việc phân biệt giữa các loại tân mạch (loại 1, 2, 3) dựa trên vị trí xuất phát và sự phát triển của mạch máu là yếu tố quyết định chiến lược điều trị.

Bình luận: Thông tin theo Dr. Simar Rajan Singh, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự chuyển dịch trong thuật ngữ từ "tân mạch hắc mạc" (CNVM) sang "tân mạch hoàng điểm" (MNV) để phản ánh chính xác hơn nguồn gốc bệnh lý. Cần lưu ý rằng các dấu hiệu trên OCT/ICG chỉ là công cụ hỗ trợ, việc chẩn đoán xác định vẫn cần kết hợp bệnh cảnh lâm sàng.
  • Sử dụng EDI-OCT để đánh giá độ dày hắc mạc trong các bệnh lý viêm màng bồ đào.
  • Nhận diện dấu hiệu Amalic trên chụp mạch huỳnh quang để chẩn đoán thiếu máu hắc mạc.
  • Phân biệt loại tân mạch hoàng điểm để cá thể hóa phác đồ tiêm anti-VEGF.
  • Theo dõi sự thay đổi độ dày hắc mạc như một chỉ số gián tiếp đánh giá đáp ứng điều trị.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Simar Rajan Singh, 2026, Anatomy of the Choroid, iFocus Online, Video ID: SCfC6lGhaaM.

Xem thêm