Nghiên cứu của Smith et al. (2002) trên 202 bệnh nhân đau do ung thư kháng trị đã so sánh hiệu quả của hệ thống phân phối thuốc tại chỗ (Intrathecal Drug Delivery - IDD) kết hợp điều trị thông thường so với điều trị thông thường đơn thuần. Việc đưa thuốc vào dịch não tủy (Cerebrospinal Fluid - CSF) có lịch sử lâu đời, bắt đầu từ các nghiên cứu gây tê tủy sống cuối thế kỷ 19, và hiện nay đã mở rộng sang nhiều nhóm thuốc khác nhau nhằm đạt hiệu quả điều trị tương đương hoặc vượt trội so với đường uống, đồng thời tránh các tác dụng phụ phụ thuộc liều.
Giới thiệu
Cơ sở chính của IDD là tận dụng nồng độ thụ thể opioid cao tại chất keo (substantia gelatinosa) của tủy sống để ức chế tín hiệu đau. Các tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân bao gồm: đau mạn tính hoặc co cứng kháng trị với các phương pháp điều trị trước đó, có tác dụng phụ không thể chấp nhận được với các đường dùng thuốc khác, không có bệnh lý tâm thần gây nhiễu, không nhiễm trùng hệ thống hoặc tại vị trí phẫu thuật, không có rối loạn đông máu, không tắc nghẽn lưu thông CSF, kỳ vọng sống trên 3 tháng và hiệu quả đã được chứng minh qua giai đoạn thử nghiệm (trial implantation). Bệnh nhân cần được theo dõi sát trong giai đoạn chuẩn độ liều tại bệnh viện để phát hiện sớm tình trạng ức chế hô hấp muộn do sự lan tỏa của opioid lên phía trên (rostral spread).
Biến chứng
Biến chứng của IDD có thể liên quan đến thủ thuật hoặc thuốc. Các biến chứng thủ thuật bao gồm nhiễm trùng, chảy máu, đau đầu sau chọc dò màng cứng và hình thành u hạt tại đầu ống thông (catheter-tip granuloma). Một rủi ro nghiêm trọng khác là "pocket fill" (bơm thuốc vào khoang dưới da thay vì vào cổng bơm), với 351 trường hợp được báo cáo bởi Medtronic từ năm 1996 đến 2010, trong đó có 8 ca tử vong. Hội chứng cai thuốc có thể xảy ra do lỗi lập trình hoặc hỏng bơm. Đặc biệt, việc ngừng đột ngột các chất chủ vận GABA (như baclofen) có thể dẫn đến co cứng tăng, sốt cao, co giật, hôn mê, tiêu cơ vân, suy đa tạng và tử vong.
Các nhóm thuốc
Hiện nay, chỉ có morphine, baclofen, clonidine và ziconotide được FDA chấp thuận cho hệ thống IDD. Bảng dưới đây tóm tắt liều lượng khuyến cáo cho các thuốc này.
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì | Tối đa | Lưu ý theo dõi |
|---|
| Morphine | 0.1-1 mg/ngày | 1-20 mg/ngày | tài liệu không nêu | ức chế hô hấp, u hạt |
| Hydromorphone | 20-200 μg/ngày | 0.5-10 mg/ngày | tài liệu không nêu | u hạt |
| Fentanyl | 20-75 μg/ngày | 20-300 μg/ngày | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu |
| Sufentanil | 1-20 μg/ngày | 2-100 μg/ngày | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu |
| Bupivacaine | 1-4 mg/ngày | 4-30 mg/ngày | tài liệu không nêu | yếu cơ, tê bì |
| Baclofen | 50-200 μg/ngày | 50-1000 μg/ngày | tài liệu không nêu | hội chứng cai, co giật |
| Ziconotide | 0.5-2.4 μg/ngày | 5-19 μg/ngày | tài liệu không nêu | rối loạn tâm thần, trầm cảm |
| Clonidine | 30-100 μg/ngày | 30-1000 μg/ngày | tài liệu không nêu | hạ huyết áp, nhịp chậm |
Opioids
Opioids là nhóm thuốc được sử dụng rộng rãi nhất. So với đường uống, IDD đạt hiệu quả tương đương với liều chỉ bằng 1/300. Thời gian tác dụng phụ thuộc vào độ ưa nước (hydrophilicity); các thuốc ưa nước như morphine tồn tại lâu trong CSF, trong khi các thuốc ưa lipid như fentanyl khuếch tán nhanh ra ngoài. Kỹ thuật "microdosing" (cai opioid trước khi bắt đầu IDD) đã được báo cáo trong các nghiên cứu như của Grider et al. (2011) trên 20 bệnh nhân, với liều morphine trung bình hiệu quả là 140 μg/ngày.
Thuốc chẹn kênh canxi
Ziconotide (Prialt) là thuốc chẹn kênh canxi loại N duy nhất được phê duyệt, có nguồn gốc từ nọc độc ốc biển. Nghiên cứu của Staats et al. (2004) trên 111 bệnh nhân cho thấy cải thiện VAS 53.1% so với 18.1% ở nhóm giả dược. Tuy nhiên, thuốc có cửa sổ điều trị hẹp và tác dụng phụ thần kinh trung ương đáng kể như lú lẫn, ảo giác và ý tưởng tự sát.
Thuốc tê tại chỗ
Thuốc tê như bupivacaine thường được dùng phối hợp để giảm liều opioid. Nghiên cứu của Van Dongen et al. (1999) trên 20 bệnh nhân cho thấy phối hợp morphine và bupivacaine giúp giảm đáng kể liều morphine cần thiết so với dùng đơn độc.
Chất chủ vận GABA
Baclofen là chất chủ vận GABAB duy nhất được FDA phê duyệt cho điều trị co cứng. Nghiên cứu của van Hilten et al. (2000) trên 7 bệnh nhân cho thấy liều 50-75 μg baclofen giúp giảm đau và co cứng đáng kể.
Chất chủ vận Alpha-2 Adrenergic
Clonidine được sử dụng như một thuốc bổ trợ. Nghiên cứu của Siddall et al. (2000) trên 15 bệnh nhân cho thấy phối hợp clonidine và morphine giảm VAS tốt hơn so với đơn trị liệu.
Corticosteroids
Việc sử dụng corticosteroid trong IDD hiện nay rất hạn chế do nguy cơ viêm màng nhện dính (adhesive arachnoiditis). Các nghiên cứu về hiệu quả của steroid trong đau thần kinh sau zona (PHN) cho kết quả mâu thuẫn.
Bình luận: Thông tin theo [Jamison et al., 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về IDD chủ yếu dựa trên các nghiên cứu quan sát hoặc thử nghiệm nhỏ, do đó cần thận trọng khi áp dụng rộng rãi. Việc quản lý các biến chứng như u hạt đầu ống thông đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các thuốc dùng trong IDD như opioid, thuốc tê hoặc ziconotide có thể gây ra các tác dụng phụ thần kinh trung ương như lú lẫn, ảo giác hoặc rối loạn vận nhãn (như rung giật nhãn cầu - nystagmus) do tác động lên thân não và các thụ thể thần kinh trung ương. Bệnh nhân sử dụng IDD cần được theo dõi các dấu hiệu thần kinh nhãn khoa để phát hiện sớm tình trạng quá liều hoặc độc tính của thuốc.
- Luôn kiểm tra vị trí cổng bơm trước khi tiêm để tránh biến chứng "pocket fill".
- Cân nhắc phối hợp thuốc (ví dụ: opioid + bupivacaine) để giảm liều và tác dụng phụ.
- Theo dõi sát hội chứng cai khi ngừng đột ngột baclofen hoặc benzodiazepine.
- Ưu tiên bắt đầu liều thấp và chuẩn độ chậm đối với ziconotide để giảm tác dụng phụ thần kinh.
- Đánh giá kỹ bệnh nhân về các bệnh lý tâm thần trước khi chỉ định IDD.
Tài liệu tham khảo:
Jamison, D. E., Cohen, S. P., & Rosenow, J. (2018). Implanted Drug Delivery Systems for Control of Chronic Pain. In Essentials of Pain Medicine (pp. 693-702). Elsevier.