Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp (Chen et al., 2026) đã tổng hợp dữ liệu từ 13 báo cáo đại diện cho 12 nghiên cứu về liệu pháp gen dưới võng mạc (subretinal gene augmentation) ở bệnh nhân mắc bệnh võng mạc sắc tố (retinitis pigmentosa - RP). Kết quả cho thấy liệu pháp này mang lại tín hiệu cải thiện chức năng thị giác bước đầu, tuy nhiên lợi ích lâm sàng có ý nghĩa và độ an toàn về cấu trúc võng mạc vẫn còn là vấn đề cần làm rõ trong các thử nghiệm kiểm soát tương lai.
Đặc điểm các nghiên cứu được đưa vào
Tổng cộng 12 nghiên cứu đã được đưa vào phân tích, trong đó 8 nghiên cứu đánh giá liệu pháp gen dưới võng mạc sử dụng virus adeno-liên quan (adeno-associated virus - AAV) và đóng góp dữ liệu cho phân tích gộp. Các nghiên cứu này chủ yếu là thử nghiệm pha I hoặc I/II nhãn mở, với cỡ mẫu nhỏ (dưới 50 người tham gia mỗi nghiên cứu). Các nhóm đối chứng bao gồm mắt không được điều trị, nhóm đối chứng ngẫu nhiên hoặc trì hoãn điều trị, nhóm bệnh sử tự nhiên và dữ liệu nền trước điều trị. Bốn nghiên cứu khác đánh giá các phương pháp tiếp cận cơ chế khác biệt đã được tổng hợp theo phương pháp tường thuật.
Kết quả phân tích gộp về chức năng và cấu trúc
Phân tích gộp cho thấy sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về độ nhạy võng mạc đo bằng vi chu vi (microperimetry) và thị lực tốt nhất có thể điều chỉnh (best-corrected visual acuity - BCVA). Tuy nhiên, sự cải thiện về thị lực vẫn thấp hơn ngưỡng có ý nghĩa lâm sàng thông thường. Ngoài ra, phân tích cũng ghi nhận sự sụt giảm độ dày võng mạc trung tâm sau điều trị.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cải thiện độ nhạy võng mạc | 6.72 dB (95% CI 6.45–6.98; 4 nghiên cứu) |
| Cải thiện thị lực (BCVA) | 4.12 ETDRS letters (95% CI 3.45–4.80; 4 nghiên cứu) |
| Thay đổi độ dày võng mạc trung tâm | Giảm 33.7 µm (95% CI -37.3 đến -30.1; 3 nghiên cứu) |
| Tỷ lệ biến cố bất lợi tại mắt | 29.4% (95% CI 19.1%–42.5%) |
| Tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng | 19.4% (95% CI 12.8%–28.2%) |
Bình luận: Thông tin theo Chen et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kết quả về độ dày võng mạc giảm sau điều trị cần được thận trọng khi diễn giải, vì đây là thay đổi so với nền chứ không so với mắt đối chứng, có thể phản ánh tiến triển tự nhiên của bệnh hoặc tác động của phẫu thuật.
Đánh giá an toàn và hạn chế
Các biến cố bất lợi liên quan đến điều trị, bao gồm viêm nội nhãn, tăng nhãn áp và bong võng mạc, đã được ghi nhận với tỷ lệ không nhỏ. Hầu hết các biến cố này liên quan đến quy trình phẫu thuật. Do sự khác biệt trong định nghĩa biến cố bất lợi và thời gian theo dõi chủ yếu là 12 tháng hoặc ngắn hơn, việc đánh giá rủi ro-lợi ích dài hạn vẫn chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn. Các nghiên cứu hiện tại còn hạn chế về cỡ mẫu và tính không đồng nhất của các nhóm đối chứng.
- Ưu tiên sử dụng các điểm cuối dựa trên độ nhạy võng mạc trong các thử nghiệm lâm sàng tương lai.
- Cần chuẩn hóa các giao thức đo lường và định nghĩa về thay đổi có ý nghĩa lâm sàng.
- Cần thực hiện các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với cỡ mẫu đủ lớn để xác định rõ rủi ro liên quan đến vector, liều lượng và quy trình.
- Cần theo dõi dài hạn để đánh giá độ bền của hiệu quả và các biến cố bất lợi muộn.
- Cần thực hiện so sánh cấu trúc võng mạc với mắt đối chứng để tách biệt tác động của điều trị.
Tài liệu tham khảo:
Chen, K.-Y., Chan, H.-C., & Chan, C.-M., 2026, Functional response, retinal structure and safety of subretinal gene augmentation in retinitis pigmentosa: A systematic review and meta-analysis, Journal of Controlled Release, DOI: 10.1016/j.jconrel.2026.115473.