Nghiên cứu từ Nhóm Nghiên cứu Võng mạc Hợp tác Liên Mỹ (PACORES) công bố trên tạp chí JVRD theo dõi 237 bệnh nhân (307 mắt) mắc bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (proliferative diabetic retinopathy [PDR]) được điều trị đơn trị liệu kháng yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (anti-VEGF) trong thời gian 2 năm.
Giới hạn của quang đông toàn võng mạc kinh điển và khoảng trống nghiên cứu
Quang đông toàn võng mạc (panretinal photocoagulation [PRP]) từ lâu đã là tiêu chuẩn điều trị kinh điển cho PDR. Tuy nhiên, can thiệp này không phải là giải pháp dứt điểm tuyệt đối cho mọi ca bệnh. Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rằng có khoảng 50% số trường hợp vẫn bị tái phát tân mạch võng mạc sau khi thực hiện PRP kinh điển. Bên cạnh đó, khoảng 4,5% đến 5% bệnh nhân sau điều trị PRP cuối cùng vẫn tiến triển nặng và phải can thiệp phẫu thuật cắt dịch kính qua pars plana (pars plana vitrectomy [PPV]).
Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng lớn như Protocol S (sử dụng ranibizumab) và CLARITY (sử dụng aflibercept) đã chứng minh liệu pháp ức chế VEGF đơn độc không thua kém so với PRP về hiệu quả bảo tồn thị lực cũng như kiểm soát tân mạch. Mặc dù vậy, việc áp dụng đơn trị liệu kháng VEGF rộng rãi tại Hoa Kỳ làm bộc lộ nhiều nguy cơ lớn trong đời thực. Mối lo ngại hàng đầu là tình trạng bệnh nhân mất dấu theo dõi (loss to follow-up). Khi bệnh nhân ngưng tái khám và tiêm thuốc định kỳ, biến chứng thiếu máu võng mạc bùng phát trở lại dẫn đến xuất huyết dịch kính nghiêm trọng và bong võng mạc co kéo (tractional retinal detachment).
Thiết kế nghiên cứu thực tế của nhóm PACORES
Để đánh giá hiệu quả thực tế ngoài các thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt, nhóm PACORES (Pan-American Collaborative Retina Study Group) bao gồm 20 trung tâm tại 13 quốc gia thuộc khu vực Mỹ Latinh, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã tiến hành phân tích so sánh đoàn hệ. Nghiên cứu thu nhận tổng cộng 237 bệnh nhân (307 mắt) chia thành 2 nhóm rõ rệt: nhóm đã được laser PRP từ trước và nhóm mắt chưa từng được điều trị (treatment-naïve).
Cả hai nhóm đều được theo dõi và điều trị duy trì chỉ bằng các mũi tiêm nội nhãn kháng VEGF trong suốt thời gian 2 năm. Đây là quần thể phản ánh môi trường thực tế điển hình ngoài Hoa Kỳ, nơi sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân đối mặt với nhiều rào cản như chi phí thuốc, khoảng cách di chuyển và tần suất tái khám dày đặc.
Kết quả kiểm soát tân mạch và nhu cầu can thiệp bổ sung sau 2 năm
Sau thời gian theo dõi 2 năm, kết quả cho thấy sự chênh lệch rõ rệt giữa hai nhóm nghiên cứu về khả năng kiểm soát tân mạch võng mạc:
- Nhóm đã được làm PRP từ trước: Có khoảng 78% mắt đạt kiểm soát tốt tân mạch võng mạc chỉ với rất ít mũi tiêm kháng VEGF bổ sung. Tỷ lệ mắt cần can thiệp laser PRP bổ sung hoặc phẫu thuật cắt dịch kính trong nhóm này ở mức rất thấp.
- Nhóm chưa từng điều trị trước đó (treatment-naïve): Chỉ có khoảng 15% trường hợp duy trì được sự thoái triển và kiểm soát tân mạch tốt. Ngược lại, có tới 84% bệnh nhân trong nhóm này bắt buộc phải can thiệp thêm laser PRP cứu vãn hoặc phẫu thuật cắt dịch kính PPV trong vòng 2 năm theo dõi.
| Chỉ số / Kết cục theo dõi | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tổng cỡ mẫu nghiên cứu | 237 bệnh nhân, 307 mắt (đa trung tâm quốc tế) |
| Thời gian theo dõi | 2 năm |
| Tỷ lệ kiểm soát tân mạch ở nhóm đã làm PRP trước đó | Khoảng 78% (cần rất ít mũi tiêm) |
| Tỷ lệ kiểm soát tân mạch ở nhóm chưa từng can thiệp | Khoảng 15% |
| Tỷ lệ cần bổ sung PRP hoặc cắt dịch kính ở nhóm chưa từng can thiệp | 84% sau 2 năm |
| Tỷ lệ tân mạch tái phát sau PRP đơn độc kinh điển | Khoảng 50% |
| Tỷ lệ cần phẫu thuật cắt dịch kính sau PRP kinh điển | 4,5% đến 5% |
| Chỉ số p-value và khoảng tin cậy 95% (CI) | tài liệu không nêu |
Chiến lược phối hợp kháng VEGF và laser trong thực hành lâm sàng
Từ dữ liệu đời thực, các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa và tiếp cận phối hợp. Trong thực hành lâm sàng cá nhân, khi khởi động bằng thuốc kháng VEGF, phác đồ được đề xuất bao gồm: tiêm hàng tháng liên tục trong 6 tháng đầu tiên. Khi tổn thương tân mạch đáp ứng tốt, khoảng cách tiêm được duy trì định kỳ mỗi 3 tháng một lần. Tuy nhiên, nếu bệnh nhân có dấu hiệu trễ hẹn hoặc mất liên lạc trong vài tháng, việc bổ sung laser PRP là giải pháp dự phòng cần thiết nhằm giữ mức độ bao phủ an toàn.
Chiến lược kết hợp ngày càng được ưu tiên: khởi đầu bằng 6 mũi tiêm kháng VEGF nhằm nhanh chóng ổn định bề mặt võng mạc và làm thoái triển mạch máu non dễ vỡ, sau đó chủ động bổ sung quang đông toàn võng mạc để giải phóng bệnh nhân khỏi gánh nặng phải tiêm thuốc suốt đời. Việc kết hợp này cũng cho phép bác sĩ phẫu thuật thực hiện laser với mức năng lượng nhẹ nhàng hơn (lighter PRP), chẳng hạn như sử dụng hệ thống laser đa điểm Pascal, giảm bớt sự xâm lấn và biến chứng phá hủy võng mạc chu biên so với can thiệp laser đơn độc trước đây.
Bình luận: Dữ liệu từ PACORES phản ánh một hiện thực khách quan khác xa so với các thử nghiệm ngẫu nhiên lý tưởng như Protocol S hay CLARITY. Trong các nghiên cứu RCT, bệnh nhân được nhắc lịch hẹn chặt chẽ, chi phí được tài trợ nên tỷ lệ kiểm soát bằng anti-VEGF đơn trị đạt mức rất cao. Ngược lại, ở môi trường đời thực nơi bệnh nhân thường xuyên bỏ trị hoặc nhận không đủ liều tiêm (under-dosing), đơn trị liệu kháng VEGF trên mắt chưa được laser bộc lộ tỷ lệ thất bại rất cao (84% cần laser/cắt dịch kính cứu vãn). Hạn chế của nguồn trích dẫn là không công bố cụ thể giá trị p, khoảng tin cậy hay phân tích loại thuốc chống VEGF chi tiết (ranibizumab, aflibercept hay bevacizumab). Tuy nhiên, nguyên lý kết hợp "hạ bớt gánh nặng bằng thuốc trước, củng cố nền tảng bằng laser sau" đem lại sự an toàn thực tế tối ưu cho bệnh nhân PDR.
Khuyến nghị thay đổi thực hành lâm sàng
- Cân nhắc nguy cơ bỏ trị trước khi chỉ định đơn trị liệu kháng VEGF: Chỉ nên duy trì kháng VEGF đơn độc cho PDR khi bệnh nhân có mức độ tuân thủ tái khám cực kỳ cao và khả năng tài chính đảm bảo; nếu không, nguy cơ biến chứng nặng đe dọa thị lực khi bỏ hẹn là rất lớn.
- Áp dụng chiến lược điều trị phối hợp (Combination Approach): Tận dụng kháng VEGF để ổn định võng mạc ban đầu (phác đồ nạp 6 mũi hàng tháng), sau đó chủ động củng cố bằng PRP để tạo mạng lưới an toàn lâu dài.
- Giảm cường độ laser khi đã có kháng VEGF bổ trợ: Khi thực hiện PRP trên mắt đã thoái triển tân mạch nhờ kháng VEGF, nên ưu tiên kỹ thuật laser nhẹ nhàng hơn (như laser xung ngắn, laser đa điểm Pascal) để hạn chế tổn thương thị trường và tổn hại biểu mô sắc tố võng mạc.
- Can thiệp PRP dự phòng ngay khi bệnh nhân có dấu hiệu mất dấu theo dõi: Bổ sung laser ngay nếu bệnh nhân PDR điều trị kháng VEGF bị trễ hẹn vài tháng để tránh nguy cơ xuất huyết dịch kính ồ ạt hoặc bong võng mạc co kéo ngoài tầm kiểm soát.
Tài liệu tham khảo:
Murray T, Arevalo JF. 2026. Anti-VEGF Therapy in Treatment-Naïve vs PRP-Treated Eyes With Proliferative Diabetic Retinopathy. Journal of VitreoRetinal Diseases (JVRD) Authors Forum, ASRS. Video ID: 6-S3OFBBKkw.