Bài viết tổng quan về vật lý siêu âm của Patey và Corcoran (2026) cung cấp nền tảng thiết yếu cho thực hành lâm sàng, đặc biệt trong lĩnh vực gây mê và hồi sức. Siêu âm là sóng âm có tần số trên 20.000 Hertz (Hz), trong khi siêu âm lâm sàng sử dụng tần số từ 1 đến 20 Megahertz (MHz), thậm chí lên tới 75 MHz trong các chuyên khoa như da liễu và nhãn khoa.
Cơ chế tạo sóng siêu âm và hiệu ứng áp điện
Sóng siêu âm được tạo ra nhờ các tinh thể áp điện (piezoelectric crystals). Khi một điện áp được đặt vào, các lưỡng cực trong tinh thể thay đổi sắp xếp, gây ra biến dạng khối, tạo ra mặt sóng áp suất lan truyền qua mô. Ngược lại, khi sóng phản hồi (echo) quay lại, tinh thể bị nén và tạo ra dòng điện nhỏ. Đầu dò siêu âm dành khoảng 1% thời gian để phát sóng và 99% thời gian ở chế độ thu nhận. Khoảng cách đến cấu trúc phản xạ được tính toán dựa trên thời gian sóng quay lại và tốc độ âm thanh trong môi trường đó.
Các đặc tính của sóng âm
Sóng âm là sóng dọc (longitudinal waves) với các dao động cùng hướng di chuyển. Biên độ (amplitude) là áp suất tối đa so với giá trị cân bằng. Tần số (frequency) là số chu kỳ mỗi giây, đo bằng Megahertz. Tốc độ truyền âm phụ thuộc vào mật độ và độ đàn hồi của mô, với giá trị trung bình được sử dụng trong chẩn đoán là 1540 m/giây.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tần số siêu âm lâm sàng | 1-20 MHz (lên tới 75 MHz trong chuyên khoa) |
| Tốc độ âm thanh trung bình trong mô | 1540 m/giây |
| Tỷ lệ thời gian phát sóng | Khoảng 1% |
| Tỷ lệ thời gian thu nhận sóng | Khoảng 99% |
Trở kháng âm và sự phản xạ
Trở kháng âm (acoustic impedance) mô tả lực cản đối với sự truyền năng lượng siêu âm, phụ thuộc vào mật độ mô và tốc độ sóng âm. Sự phản xạ hoặc tán xạ xảy ra khi sóng gặp sự thay đổi về trở kháng âm. Sự khác biệt lớn về trở kháng tại ranh giới hai chất dẫn đến phản xạ mạnh, tạo ra các đường sáng hoặc đốm trên màn hình, được gọi là các bộ phản xạ gương (specular reflectors). Gel được sử dụng làm môi trường tiếp xúc để loại bỏ các túi khí, vì sự chênh lệch trở kháng giữa không khí và da sẽ gây phản xạ gần như hoàn toàn.
Sự tán xạ và suy giảm
Tán xạ (scattering) xảy ra khi sóng siêu âm va chạm với các cấu trúc có kích thước nhỏ hơn bước sóng, như hồng cầu hoặc bề mặt không đều của các tạng. Các sóng tán xạ lan truyền theo nhiều hướng, gây ra hiện tượng giao thoa và tạo nên hình ảnh 'speckle' (vân hạt). Suy giảm (attenuation) là sự giảm biên độ và bước sóng khi sóng đi qua mô, chủ yếu do chuyển hóa năng lượng cơ học thành nhiệt. Tần số cao bị suy giảm nhanh hơn tần số thấp, do đó tần số thấp được ưu tiên để hình ảnh hóa các cấu trúc sâu hơn.
Hiệu ứng Doppler và các chế độ hình ảnh
Hiệu ứng Doppler (Doppler effect) cho phép xác định vận tốc và hướng của dòng chảy dựa trên sự thay đổi tần số của sóng phản hồi. Colour-flow Doppler hiển thị hướng dòng chảy bằng thang màu (BART: Blue Away, Red Towards). Pulsed-wave (PW) Doppler cung cấp độ chính xác về độ sâu nhưng bị giới hạn bởi hiện tượng 'aliasing' (hiện tượng chồng phổ) khi vận tốc vượt quá giới hạn Nyquist. Continuous-wave (CW) Doppler sử dụng hai tinh thể riêng biệt để phát và thu liên tục, giúp theo dõi dòng chảy vận tốc cao mà không bị aliasing.
Các chế độ hình ảnh và tạo ảnh
Các chế độ bao gồm A mode (amplitude), B mode (brightness - phổ biến nhất) và M mode (motion - dùng trong siêu âm tim). Các nhiễu ảnh (artefacts) thường gặp bao gồm bóng lưng (acoustic shadowing) tại các ranh giới có trở kháng cao như xương hoặc bọt khí, và tính dị hướng (anisotropy) khi chùm tia siêu âm không vuông góc với cấu trúc như gân, dẫn đến hình ảnh giả là vùng giảm âm.
Tác động có hại tiềm tàng của siêu âm
Mặc dù siêu âm là kỹ thuật an toàn, các tác động có hại có thể xảy ra thông qua nhiệt, hiệu ứng cơ học và tạo hang (cavitation). Nhiệt độ tăng trên 1,5°C là nguy cơ tiềm tàng đối với tế bào đang phân chia, đặc biệt ở thai nhi trong 8 tuần đầu. Tạo hang là sự hình thành và sụp đổ của các bong bóng khí nhỏ dưới tác động của áp suất âm, thường hiếm gặp trong các chế độ quét chẩn đoán không liên tục.
Bình luận: Thông tin theo Patey và Corcoran (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc hiểu rõ vật lý là chìa khóa để nhận diện nhiễu ảnh (artefact) và tránh chẩn đoán sai, ví dụ như nhầm lẫn tính dị hướng (anisotropy) với tổn thương gân.
- Luôn sử dụng gel siêu âm để đảm bảo truyền sóng tối ưu.
- Ưu tiên tần số thấp cho các cấu trúc sâu và tần số cao cho độ phân giải bề mặt.
- Nhận diện bóng lưng (acoustic shadowing) để tránh bỏ sót tổn thương phía sau xương hoặc khí.
- Điều chỉnh góc đầu dò để khắc phục nhiễu ảnh do tính dị hướng (anisotropy).
- Giảm thiểu thời gian thăm khám để hạn chế nguy cơ tăng nhiệt mô.
Tài liệu tham khảo:
Patey SJ, Corcoran JP, Physics of ultrasound, Anaesthesia and intensive care medicine, 2026, https://doi.org/10.1016/j.mpaic.2026.09.009