Phẫu thuật Anderson cải tiến trong điều trị hội chứng giật nhãn cầu trẻ em có tư thế đầu bất thường

Bs Ngô Hữu Thế
19.10.26
Last Updated

Tại Hội nghị Thường niên 2023 của Khoa Nhãn khoa Đại học Cairo, GS. Rehab Kassem đã trình bày về phẫu thuật Anderson cải tiến trong điều trị hội chứng giật nhãn cầu trẻ em (infantile nystagmus syndrome - INS). Nghiên cứu sơ bộ trên 21 bệnh nhân bước đầu đánh giá hiệu quả của việc cắt bỏ 3 mm đoạn gân xa nhằm loại bỏ các thụ thể cảm nhận bản thể và dập tắt biên độ giật nhãn cầu.

Tổng quan về hội chứng giật nhãn cầu trẻ em và vùng triệt tiêu

Hội chứng giật nhãn cầu trẻ em (infantile nystagmus syndrome - INS) được định nghĩa là sự dao động nhịp nhàng, không tự chủ của một hoặc cả hai mắt. Bệnh có thể do nguyên nhân bẩm sinh (bao gồm khiếm khuyết cảm giác gây giảm thị lực hoặc khiếm khuyết vận động khi thị lực bệnh nhân vẫn đạt 6/6 nhưng có bất thường tại hệ cơ vận nhãn) hoặc do nguyên nhân mắc phải liên quan đến thần kinh. Đặc tính quan trọng của INS là sự tồn tại của vùng triệt tiêu (null zone) — vị trí hướng nhìn mà tại đó biên độ và tần số giật nhãn cầu giảm hẳn hoặc biến mất hoàn toàn, giúp thị lực cải thiện tối đa.

Để đưa mắt vào vùng triệt tiêu nhằm thu được thị lực tốt nhất, bệnh nhân bắt buộc phải hình thành một tư thế đầu bất thường (anomalous head posture - AHP), biểu hiện lâm sàng là hiện tượng quay mặt (face turn). Ví dụ, nếu vùng triệt tiêu nằm ở hướng nhìn bên phải, bệnh nhân sẽ quay mặt sang trái để đưa nhãn cầu sang phải. Ngược lại, nếu vùng triệt tiêu ở bên trái, bệnh nhân sẽ quay mặt sang phải. Khi đầu được giữ thẳng cưỡng ép, giật nhãn cầu sẽ bùng phát trở lại. Khác với giật nhãn cầu mắc phải, bệnh nhân INS không gặp phải ảo giác chuyển động (oscillopsia).

Nguyên tắc phẫu thuật và các phác đồ kinh điển

Mục tiêu chính của điều trị phẫu thuật giật nhãn cầu là dịch chuyển vùng triệt tiêu từ vị trí lệch tâm về vị trí nhìn thẳng trung tâm (primary position), từ đó triệt tiêu tư thế quay mặt bất thường và tối ưu hóa thị lực. Phương pháp can thiệp phụ thuộc vào việc bệnh nhân có tư thế đầu bất thường/vùng triệt tiêu hướng nhìn hay không. Phác đồ Kestenbaum kinh điển (Parks-Kestenbaum hay CM procedure) thực hiện lùi một cặp cơ liên kết (yoke muscles) và cắt ngắn cặp cơ liên kết đối diện với liều lượng tính theo độ quay mặt.

Theo bảng liều chuẩn cho phẫu thuật Kestenbaum (khi độ quay mặt dưới 20°): lùi cơ thẳng trong 5 mm, cắt cơ thẳng trong 6 mm, cắt cơ thẳng ngoài 7 mm và lùi cơ thẳng ngoài 8 mm. Mức độ can thiệp này có thể tăng cường (augmented) lên tới 60% ở các trường hợp quay mặt nặng. Trong khi đó, phẫu thuật Anderson nguyên bản chỉ thực hiện lùi một cặp cơ yoke (dựa trên liều lùi cơ của bảng Parks) và bỏ qua hoàn toàn thì cắt ngắn cơ đối diện, nhằm giảm thiểu can thiệp phẫu thuật.

Vai trò của thụ thể cảm nhận bản thể tại gân cơ vận nhãn

Các nghiên cứu thần kinh - giải phẫu trên gân cơ vận nhãn ở khỉ, người bình thường và bệnh nhân giật nhãn cầu bẩm sinh ghi nhận sự hiện diện của cấu trúc mạch-thần kinh vùng bám gân (enthesis neurovascular structures), gồm các sợi thần kinh có hoặc không có bao myelin cùng mạng lưới mao mạch. Hệ thống thần kinh cảm giác hay cảm nhận bản thể (proprioception) nằm tập trung ở đầu gần và đầu xa gân cơ, vùng tiếp giáp cơ - gân (myotendinous junction) khoảng 4 mm và kéo dài trong 3 mm đầu tiên tính từ bám điểm gân vào củng mạc.

Các nơ-ron cảm nhận bản thể cung cấp tín hiệu phản hồi liên tục giúp hiệu chỉnh, căn chỉnh nhãn cầu, ổn định định thị cũng như duy trì và dịch chuyển hướng nhìn. Việc can thiệp cắt đứt hoặc phá hủy các thụ thể cảm nhận bản thể này được giả định sẽ dập tắt (dampen) các xung động vô thức gây giật nhãn cầu. Do phân bố sợi thần kinh hướng tâm có sự biến thiên cá thể (idiosyncratic variation) trong phạm vi 3 mm tính từ bám điểm, phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn 3 mm đoạn xa gân cơ sẽ bảo đảm loại bỏ triệt để hệ thống thụ thể này.

Kỹ thuật phẫu thuật Anderson cải tiến

Dựa trên cơ sở sinh lý bệnh về cảm nhận bản thể, kỹ thuật Anderson cải tiến (modified Anderson's procedure) kết hợp hai cơ chế: lùi cặp cơ yoke theo liều phân độ (graded Anderson) để điều chỉnh tư thế quay mặt, cộng với cắt bỏ hoàn toàn 3 mm đoạn xa gân cơ (distal 3 mm resection/excision) của các cơ được can thiệp nhằm dập tắt giật nhãn cầu. Các mũi khâu cố định được đặt tại vị trí cách bám điểm nguyên thủy 3 mm trước khi tiến hành cắt bỏ phần gân này.

Ví dụ trên bệnh nhân có tư thế quay mặt sang phải (vùng triệt tiêu ở hướng nhìn bên trái): mắt phải ở trạng thái giống như lé trong, mắt trái ở trạng thái giống như lé ngoài. Phẫu thuật viên tiến hành lùi cơ thẳng trong mắt phải kết hợp cắt 3 mm đoạn xa gân cơ thẳng trong; đồng thời lùi cơ thẳng ngoài mắt trái kết hợp cắt 3 mm đoạn xa gân cơ thẳng ngoài. Kỹ thuật này kỳ vọng vừa đưa được đầu về vị trí thẳng, vừa giảm tối đa biên độ dao động nhãn cầu.

Kết quả lâm sàng sơ bộ và so sánh hiệu quả

Để kiểm chứng giả thuyết, một thử nghiệm so sánh giữa phẫu thuật Anderson phân độ đơn thuần và phẫu thuật Anderson cải tiến (có cắt 3 mm đoạn gân xa) đang được thực hiện. Tiêu chí đánh giá bao gồm mức độ cải thiện tư thế đầu, cường độ giật nhãn cầu (đánh giá lâm sàng và đo ghi nhãn cầu - videonystagmography) và thị lực sau mổ.

Kết quả sơ bộ ghi nhận trên cỡ mẫu 21 bệnh nhân cho thấy kết quả có sự biến thiên đáng kể: cả hai nhóm đều ghi nhận những ca thành công lẫn thất bại với tỉ lệ tương đồng nhau. Tác giả kết luận hiện chưa đủ dữ liệu lâm sàng để khẳng định liệu việc cắt thêm 3 mm gân xa trong phẫu thuật Anderson cải tiến có thực sự mang lại lợi ích vượt trội so với phẫu thuật lùi cơ đơn thuần hay không.

Chỉ số / Kết cục lâm sàngKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu so sánh21 bệnh nhân, thử nghiệm lâm sàng đang tiến hành
Phạm vi phân bố sợi thần kinh cảm nhận bản thể3 mm đầu tiên từ bám điểm gân cơ vận nhãn vào củng mạc
Khoảng cách vùng tiếp giáp cơ - gân đến bám điểmKhoảng 4 mm
Chiều dài đoạn gân cơ cắt bỏ trong phẫu thuật cải tiến3 mm đoạn xa gân cơ (distal 3 mm)
Mức gia tăng liều tối đa trong phẫu thuật Kestenbaum tăng cườngTăng lên đến 60% so với bảng liều chuẩn
Sự khác biệt hiệu quả giữa hai nhóm phẫu thuậtChưa có kết luận phân minh, kết quả thành công/thất bại tương đương trên 21 bệnh nhân

Bình luận: Báo cáo của GS. Rehab Kassem mang lại góc nhìn sinh lý bệnh học thú vị về vai trò của thụ thể cảm nhận bản thể (proprioceptors) tại gân cơ vận nhãn trong cơ chế phát sinh giật nhãn cầu. Tuy nhiên, kết quả sơ bộ trên 21 bệnh nhân chưa chứng minh được lợi ích vượt trội của việc cắt bỏ 3 mm gân xa so với lùi cơ Anderson thuần túy. Phẫu thuật viên cần cân nhắc kỹ do chứng cứ lâm sàng hiện tại còn ở mức độ thấp, chưa đủ để thay đổi phác đồ chuẩn.

Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng

  • Thăm khám kỹ tư thế đầu: Xác định chính xác hướng quay mặt và vị trí vùng triệt tiêu (null zone) trước khi lập kế hoạch phẫu thuật cơ vận nhãn.
  • Cá thể hóa lựa chọn phẫu thuật: Áp dụng phẫu thuật Kestenbaum (lùi - cắt cơ) cho trường hợp AHP nặng hoặc Anderson (chỉ lùi cơ) khi muốn giảm bớt khối lượng phẫu thuật.
  • Thận trọng với kỹ thuật mới: Chưa nên áp dụng rộng rãi thì cắt 3 mm gân xa cải tiến cho đến khi có kết quả thử nghiệm lâm sàng công bố trên cỡ mẫu lớn hơn.

Tài liệu tham khảo:

Rehab Kassem, 2024, Modified Anderson's Procedure for Infantile Nystagmus, Annual Conference 2023 - Ophthalmology Department Cairo University, YouTube ID: 5cIA3I75RLg.

Xem thêm