Chương trình Dry Eye Fireside Chat năm 2026 đã thảo luận về các chiến lược quản lý bệnh nhân khô mắt thứ phát do bệnh lý hệ thống, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán nguyên nhân gốc rễ thay vì chỉ điều trị triệu chứng tại chỗ. Bệnh nhân khô mắt thường biểu hiện với tình trạng mất ổn định màng phim nước mắt (tear film instability), viêm nhiễm và rối loạn chức năng tuyến Meibomian (MGD), nhưng trong một số trường hợp, đây là biểu hiện của các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn như bệnh tự miễn, viêm hệ thống hoặc bệnh lý thần kinh.
Ca lâm sàng: Thách thức trong chẩn đoán
Một bệnh nhân nam, 78 tuổi, được chuyển đến từ khoa huyết học với chẩn đoán nghi ngờ bệnh ghép chống chủ (graft-versus-host disease - GVHD) tại mắt. Bệnh nhân có tiền sử ghép tủy xương dị gen 4 năm trước và phát triển GVHD 7 tháng sau đó. Bệnh nhân biểu hiện triệu chứng kích ứng nghiêm trọng, cảm giác dị vật và tình trạng khô mắt nặng, đặc biệt khó chịu khi chớp mắt. Đáng chú ý, bệnh nhân sử dụng kính áp tròng mềm để giảm bớt sự khó chịu, một biểu hiện trái ngược với các trường hợp khô mắt thông thường.
Kết quả thăm khám lâm sàng cho thấy 99% tuyến Meibomian bị mất, lớp lipid không thể phát hiện, thời gian vỡ phim nước mắt (tear breakup time) khoảng 2 giây ở cả hai mắt. Tuy nhiên, chiều cao sụn mi (tear meniscus height) bình thường, gợi ý không phải là tình trạng thiếu hụt nước mắt do GVHD tấn công tuyến lệ. Hình ảnh nhuộm giác mạc cho thấy tổn thương ở vùng trên giác mạc và kết mạc nhãn cầu, phù hợp với khô mắt do ma sát. Khi kiểm tra mi mắt, bác sĩ phát hiện tình trạng mi mắt dễ dàng lộn ngược, được chẩn đoán là hội chứng mi mắt lỏng lẻo (floppy eyelid syndrome - FES). Mặc dù bệnh nhân có thể trạng cao gầy, không điển hình cho hội chứng ngưng thở khi ngủ (obstructive sleep apnea - OSA), nhưng FES là dấu hiệu đặc hiệu cao cho OSA. Sau khi thực hiện đa ký giấc ngủ (polysomnography), bệnh nhân được xác nhận mắc OSA mức độ nặng và bắt đầu điều trị bằng CPAP, giúp cải thiện đáng kể tình trạng FES.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu | 1 bệnh nhân nam, 78 tuổi |
| Tiền sử | Ghép tủy xương dị gen 4 năm trước |
| Tỷ lệ mất tuyến Meibomian | 99% |
| Thời gian vỡ phim nước mắt | Khoảng 2 giây |
| Chẩn đoán cuối cùng | Hội chứng mi mắt lỏng lẻo (FES) và ngưng thở khi ngủ (OSA) |
Chiến lược quản lý và can thiệp
Đối với các bệnh nhân có tình trạng khô mắt do ma sát và mất tuyến nghiêm trọng, việc quản lý đòi hỏi sự kết hợp nhiều phương pháp. Kính áp tròng băng điều trị (bandage contact lens - BCL) là lựa chọn đầu tay để giảm ma sát. Ngoài ra, các phương pháp khác bao gồm tiêm Botox vào mi mắt để thay đổi trương lực mi và góc chớp mắt, sử dụng perfluorohexyloctane (Mybo) để đệm ma sát giữa mi mắt và nhãn cầu, cũng như sử dụng nút bịt lệ quản (punctal plugs) để giữ nước mắt. Đối với bệnh nhân trong ca lâm sàng này, do không thể tự đặt kính áp tròng, bác sĩ đã chỉ định varenicline đường mũi (Tyrvaya) để kích thích tuyến lệ tiết nước mắt, tránh việc nhỏ quá nhiều thuốc lên kính áp tròng.
Các bệnh lý hệ thống thường gặp trong thực hành lâm sàng
Các bệnh lý hệ thống cần lưu ý bao gồm hội chứng Sjögren, bệnh trứng cá đỏ (rosacea) gây viêm bờ mi, bệnh mắt do tuyến giáp gây hở mi, viêm giác mạc do thần kinh (neurotrophic keratitis) thứ phát sau đái tháo đường type 2, và pemphigoid màng nhầy mắt (ocular cicatricial pemphigoid). Các bệnh lý thần kinh như Parkinson có thể gây giảm tần suất chớp mắt. Ngoài ra, keratopathy do liên hợp thuốc kháng thể (antibody drug conjugates keratopathy) từ các liệu pháp hóa trị mới cũng là một nguyên nhân cần được chú ý khi bệnh nhân có biểu hiện khô mắt và viêm giác mạc thần kinh.
Bình luận: Thông tin theo Dry Eye Fireside Chat, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc chẩn đoán phân biệt giữa khô mắt nguyên phát và thứ phát là chìa khóa để tránh bỏ sót các bệnh lý đe dọa tính mạng như OSA. Hạn chế của tài liệu là báo cáo ca đơn lẻ, cần thận trọng khi ngoại suy cho quần thể lớn.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Hội chứng mi mắt lỏng lẻo (FES) thường liên quan đến tình trạng viêm kết mạc nhú và tổn thương biểu mô giác mạc do ma sát cơ học khi ngủ. Việc tầm soát OSA ở bệnh nhân FES là bắt buộc trong thực hành nhãn khoa lâm sàng.
- Luôn thực hiện thăm khám toàn diện, không chỉ tập trung vào bề mặt nhãn cầu khi bệnh nhân có triệu chứng không điển hình.
- Tìm kiếm các dấu hiệu "mismatch" giữa triệu chứng cơ năng và thực thể để nghi ngờ bệnh lý hệ thống.
- Cân nhắc hội chứng mi mắt lỏng lẻo ở bệnh nhân có tổn thương giác mạc vùng trên.
- Phối hợp đa chuyên khoa để quản lý các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn như OSA hoặc bệnh tự miễn.
Tài liệu tham khảo:
Damon Dirker, Caleb Abbott, 2026, Treatment Considerations for Managing Dry Eye Secondary to Systemic Disease, Eyes On Eyecare - Optometry, Video ID: CcGm0odvo-o.