Chương trình Zoom In on Dementia & Alzheimer's năm 2026 đã thảo luận về tình trạng kích động ở bệnh nhân sa sút trí tuệ, một vấn đề ảnh hưởng đến 40% đến 60% bệnh nhân trong suốt quá trình bệnh. Kích động là một triệu chứng gây suy giảm chức năng nghiêm trọng, không chỉ ảnh hưởng đến người bệnh mà còn gây kiệt sức cho người chăm sóc.
Định nghĩa và phân loại kích động
Kích động trong sa sút trí tuệ là một phần của các triệu chứng thần kinh tâm thần (neuropsychiatric symptoms). Tác giả phân loại kích động thành hai dạng chính: dạng lời nói (yelling, screaming) và dạng thể chất (pacing, wandering, hitting, biting). Các triệu chứng này tồn tại trên một dải liên tục (continuum) và thường đi kèm với các triệu chứng khác như thờ ơ (apathy), lo âu, trầm cảm, hoang tưởng hoặc ảo giác. Hiệp hội Tâm thần Lão khoa Quốc tế (International Psychogeriatrics Association - IPA) đã thành lập một lực lượng đặc nhiệm để nghiên cứu sâu hơn về định nghĩa, tác động và phương pháp điều trị cho các triệu chứng này.
Đo lường kích động trong lâm sàng và nghiên cứu
Việc đo lường kích động là cần thiết để đánh giá hiệu quả can thiệp. Các công cụ phổ biến bao gồm Pittsburgh Agitation Scale, Neuropsychiatric Inventory và Cohen-Mansfield Agitation Inventory. Mặc dù các thang đo này rất hữu ích trong nghiên cứu, việc áp dụng trong thực hành lâm sàng gặp nhiều khó khăn do tính chất triệu chứng thay đổi theo thời gian (wax and wane). Tác giả nhấn mạnh tiềm năng của các thiết bị đeo (wearable devices) trong việc thu thập dữ liệu thời gian thực để đánh giá chính xác hơn các can thiệp hành vi và dược lý.
Nguyên nhân và các yếu tố kích hoạt
Tác giả mô tả kích động thông qua ba nhóm nguyên nhân chính: môi trường, nguyên nhân y khoa và tiền sử tâm thần. Các yếu tố môi trường bao gồm cách giao tiếp của người chăm sóc, thời gian trong ngày (sundowning), tiếng ồn hoặc thay đổi môi trường sống. Các nguyên nhân y khoa như nhiễm trùng đường tiết niệu (urinary tract infection - UTI), thay đổi thuốc, đau, táo bón hoặc thiếu ngủ là những yếu tố kích hoạt phổ biến. Ngoài ra, tiền sử bệnh tâm thần trước đó (trầm cảm, hưng cảm, loạn thần) cũng có thể tái phát trong bối cảnh sa sút trí tuệ. Nhóm nguyên nhân thứ tư liên quan đến bệnh lý não bộ như sự tích tụ amyloid plaques và neurofibrillary tangles gây viêm và chết tế bào não.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ kích động | 40% đến 60% bệnh nhân |
| Tỷ lệ triệu chứng thần kinh tâm thần | Trên 90% bệnh nhân |
| Liều dronabinol trong nghiên cứu | 5 mg, 2 lần/ngày |
| Thời gian nghiên cứu dronabinol | 3 tuần |
| Cỡ mẫu nghiên cứu dronabinol | 75 người |
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá toàn diện (comprehensive assessment) để tìm nguyên nhân gốc rễ thay vì chỉ điều trị triệu chứng. Hạn chế của các nghiên cứu hiện tại là cỡ mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn, đặc biệt với các thuốc mới như dronabinol.
Can thiệp không dùng thuốc
Can thiệp không dùng thuốc là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Các nguyên tắc cơ bản bao gồm đảm bảo giấc ngủ hiệu quả, chế độ ăn uống lành mạnh (như Mediterranean diet, MIND diet) và tập thể dục thường xuyên để giảm viêm và stress oxy hóa. Liệu pháp âm nhạc (music therapy) được ghi nhận là có bằng chứng mạnh mẽ nhất trong các can thiệp không dùng thuốc. Việc cá nhân hóa can thiệp dựa trên sở thích của người bệnh là chìa khóa thành công.
Can thiệp dược lý và các hướng nghiên cứu mới
Các thuốc chống loạn thần (antipsychotics) đã được sử dụng từ năm 1954 nhưng có cảnh báo boxed warning về nguy cơ tử vong và đột quỵ. Brexpiprazole là thuốc đầu tiên được FDA phê duyệt cho kích động trong Alzheimer vào năm 2023. Auvelity (kết hợp bupropion và dextromethorphan) là thuốc mới không thuộc nhóm chống loạn thần, hoạt động thông qua điều biến hệ glutamate và tín hiệu sigma 1. SSRIs như citalopram được coi là lựa chọn điều trị đầu tay cho các triệu chứng không gây nguy hiểm cấp tính. ECT (electroconvulsive therapy) được xem là phương pháp điều trị hiệu quả cho trầm cảm nặng kèm kích động, dù cần thận trọng về tác dụng phụ nhận thức.
- Ưu tiên can thiệp không dùng thuốc trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc nào.
- Luôn tìm kiếm nguyên nhân y khoa tiềm ẩn (như nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc) khi có sự thay đổi hành vi đột ngột.
- Sử dụng thuốc theo lịch trình cố định thay vì dùng theo nhu cầu (as needed) để duy trì sự ổn định.
- Cá nhân hóa các biện pháp can thiệp dựa trên sở thích và tiền sử của người bệnh.
- Đảm bảo an toàn cho cả người bệnh và người chăm sóc là ưu tiên hàng đầu trong các tình huống kích động nghiêm trọng.
Tài liệu tham khảo:
Brent Forester, 2026, Agitation in Alzheimer’s Dementia, BrightFocus Foundation, Video ID: Y0PdVvJDdJQ, 01:07:02.