Sinh lý thị giác màu: Tổng quan cho học viên sau đại học

Bs Ngô Hữu Thế
10.10.26
Last Updated

Bài giảng trực tuyến năm 2026 của Dr. Prateeksha Sharma cung cấp cái nhìn tổng quan về sinh lý thị giác màu, một chủ đề quan trọng trong các kỳ thi DNB (Diplomate of National Board) trong 10 năm qua. Tài liệu tập trung vào sự khác biệt giữa tế bào que và tế bào nón, các con đường dẫn truyền thần kinh và ý nghĩa lâm sàng trong các bệnh lý nhãn khoa.

Cơ chế sinh lý thị giác màu

Thị giác màu là khả năng thần kinh (neurophysiological ability) phát hiện các bước sóng ánh sáng khác nhau. Tế bào nón (cones) chịu trách nhiệm cho thị giác màu và thị giác ban ngày (photopic vision), với ba loại tế bào nón (S, M, L) tương ứng với các đỉnh hấp thụ bước sóng khác nhau. Quá trình quang dẫn (phototransduction) bắt đầu khi photon được hấp thụ, dẫn đến sự thay đổi nồng độ cGMP, đóng các kênh ion và gây ra sự phân cực ưu thế (hyperpolarization) của tế bào nón. Thông tin sau đó được xử lý qua các tế bào ngang (horizontal cells) để tạo ra sự ức chế bên (lateral inhibition) và độ tương phản không gian, trước khi truyền đến nhân gối ngoài (Lateral Geniculate Nucleus - LGN).

Dữ liệu so sánh tế bào que và tế bào nón

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Số lượng tế bào que120 triệu
Số lượng tế bào nón7 triệu
Chức năng chính tế bào queThị giác trong ánh sáng mờ (scotopic vision)
Chức năng chính tế bào nónThị giác ban ngày (photopic vision)
Đỉnh nhạy cảm tế bào que507 nm
Đỉnh nhạy cảm tế bào nón420, 530, 560 nm
Phân bố tế bào queNhiều ở ngoại vi
Phân bố tế bào nónNhiều ở hoàng điểm (fovea)
Tốc độ tái tạo sắc tốChậm ở tế bào que, nhanh ở tế bào nón
Bệnh lý ảnh hưởng tế bào queViêm võng mạc sắc tố (retinitis pigmentosa)
Bệnh lý ảnh hưởng tế bào nónLoạn dưỡng tế bào nón (cone dystrophy), mù màu (achromatopsia)
Bình luận: Tài liệu này là một bài giảng giáo dục dành cho học viên, không phải là một nghiên cứu lâm sàng có cỡ mẫu hay phân tích thống kê. Các thông tin về sinh lý học được trình bày dựa trên kiến thức kinh điển. Cần lưu ý rằng các con số về số lượng tế bào que/nón là ước tính sinh học phổ biến trong y văn. Hạn chế của tài liệu là thiếu các bằng chứng thực nghiệm cụ thể cho từng khẳng định.

Ứng dụng thực hành lâm sàng

  • Đánh giá sớm Glaucoma: Các khiếm khuyết thị giác màu (đặc biệt là trục xanh-vàng) có thể xuất hiện sớm hơn các thay đổi trên thị trường trắng-trên-trắng (standard white-on-white perimetry).
  • Chẩn đoán phân biệt: Bệnh lý thần kinh thị giác thường gây khiếm khuyết đỏ-xanh, trong khi bệnh lý hoàng điểm thường gây khiếm khuyết xanh-vàng.
  • Tư vấn phẫu thuật: Bệnh nhân sau phẫu thuật đục thủy tinh thể có thể phàn nàn về việc nhìn thấy màu xanh do sự thay đổi trong truyền dẫn ánh sáng sau khi loại bỏ thủy tinh thể bị ố vàng.
  • Kiểm tra thị giác màu: Ishihara test là công cụ sàng lọc cơ bản, trong khi các test như Farnsworth D15 hoặc Anomaloscope (gold standard) cung cấp đánh giá chi tiết hơn về mức độ khiếm khuyết.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Prateeksha Sharma, 2026, Colour Vision Physiology, iFocus Online, Video ID: SiWBl_C7Jzo.

Xem thêm