Trong buổi thảo luận lâm sàng năm 2020 của BS Đoàn Lương Hiền cùng các chuyên gia nhãn khoa quốc tế, hai ca lâm sàng viêm màng bồ đào (uveitis) phức tạp ở một bệnh nhi 13 tuổi và một nam giới 33 tuổi đã được phân tích chi tiết nhằm làm nổi bật những thách thức trong chẩn đoán phân biệt.
Cơ chế bệnh sinh trực tiếp của tổn thương nhãn khoa
Viêm màng bồ đào trung gian (intermediate uveitis) liên quan đến phản ứng viêm tự miễn hoặc nhiễm trùng (như lao) khu trú tại dịch kính và thể mi. Trong khi đó, viêm mạch võng mạc (retinal vasculitis) do sốt xuất huyết Dengue (dengue fever) thứ phát sau phản ứng miễn dịch muộn chống lại kháng nguyên virus, gây lắng đọng phức hợp miễn dịch tại thành mạch võng mạc thay vì do sự tấn công trực tiếp của virus.
Dữ liệu lâm sàng từ hai ca bệnh phức tạp
Dưới đây là tóm tắt các chỉ số cận lâm sàng, chẩn đoán và phác đồ điều trị được ghi nhận trực tiếp từ tài liệu thảo luận:
| Chỉ số/Kết cục lâm sàng | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu | 2 ca lâm sàng đơn lẻ (n=2) |
| Đặc điểm Ca 1 | Bệnh nhi nữ 13 tuổi, người Úc gốc Việt, viêm màng bồ đào trung gian kèm viêm thị thần kinh |
| Thị lực ban đầu Ca 1 | 20/30 ở mắt phải và 20/100 ở mắt trái |
| Xét nghiệm miễn dịch Ca 1 | ANA ban đầu tăng 1:640 (transcript ghi "one to six feet"), sau 2 tuần điều trị giảm xuống 1:80; ANCA âm tính; ACE 36 (bình thường) |
| Xét nghiệm nhiễm trùng Ca 1 | Quantiferon-TB dương tính mạnh; Mantoux âm tính; Syphilis (FTA-ABS) không phản ứng |
| Điều trị và kết cục Ca 1 | Ngưng liệu pháp toàn thân cho JIA, điều trị lao nhãn khoa (ocular tuberculosis) bằng phác đồ kháng lao (ATT) trong 6 tháng kết hợp kháng viêm; bệnh nhân cải thiện tốt |
| Đặc điểm Ca 2 | Nam giới 33 tuổi, người Ấn Độ, viêm mạch võng mạc hai mắt sau sốt xuất huyết Dengue |
| Thị lực ban đầu Ca 2 | Đếm ngón tay (counting fingers) ở cả hai mắt |
| Chẩn đoán xác định Ca 2 | Dengue IgM dương tính; chẩn đoán bệnh lý hắc võng mạc quanh tĩnh mạch sắc tố thứ phát (pigmentary perivenous retinal cordopathy) |
| Điều trị và kết cục Ca 2 | Truyền dịch duy trì thể tích tuần hoàn, 3 liều IV methylprednisolone (transcript ghi "iv metabolism") và steroid nhỏ giọt; thị lực cải thiện rõ rệt sau 1 tháng |
Phân tích chuyên môn và các điểm lưu ý lâm sàng
Bình luận: Hai ca lâm sàng này minh họa rõ nét bẫy chẩn đoán (diagnostic pitfall) khi quá phụ thuộc vào các xét nghiệm tự miễn ban đầu. Ở Ca 1, kết quả ANA dương tính giả hoặc tăng thoáng qua dễ hướng nhà lâm sàng đến chẩn đoán viêm khớp vô căn thiếu niên (JIA) kèm viêm màng bồ đào, trong khi căn nguyên thực sự là lao nhãn khoa tiềm ẩn được xác định qua Quantiferon-TB dương tính mạnh. Ở Ca 2, bệnh cảnh viêm mạch võng mạc nặng nề sau sốt xuất huyết Dengue dễ bị nhầm lẫn với viêm mạch hệ thống nếu không khai thác kỹ tiền sử sốt và vùng dịch tễ. Hạn chế lớn nhất của tài liệu này là dạng transcript từ video thảo luận lâm sàng, cỡ mẫu cực nhỏ (n=2) và có một số lỗi nhận diện giọng nói (như "one to six feet" thay cho hiệu giá kháng thể ANA, hoặc "iv metabolism" thay cho methylprednisolone truyền tĩnh mạch), đòi hỏi người đọc phải đối chiếu cẩn thận với y văn chuẩn.
Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng
- Cảnh giác với kết quả ANA dương tính giả: Không vội vã chẩn đoán viêm màng bồ đào do JIA hoặc Lupus chỉ dựa vào chỉ số ANA đơn độc ở bệnh nhi, cần lặp lại xét nghiệm sau 2 tuần và tầm soát lao hệ thống/lao nhãn khoa bằng Quantiferon-TB (Mức bằng chứng thấp).
- Khai thác kỹ tiền sử dịch tễ và sốt: Đối với các trường hợp viêm mạch võng mạc cấp tính gây giảm thị lực nghiêm trọng, bắt buộc phải khai thác tiền sử sốt xuất huyết Dengue hoặc các bệnh lý nhiễm trùng vùng nhiệt đới trong vòng 1 tháng trước đó (Mức bằng chứng thấp).
- Phối hợp đa chuyên khoa trong điều trị: Khi phát hiện viêm màng bồ đào trung gian có kèm phù gai thị hoặc viêm thị thần kinh trên MRI, cần chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography) để đánh giá mức độ rò rỉ mạch máu và phối hợp với chuyên khoa truyền nhiễm/lao để tối ưu hóa phác đồ điều trị (Mức bằng chứng thấp).
Tài liệu tham khảo:
Đoàn Lương Hiền, 2020, Case JIA, dengue, BS Đoàn Lương Hiền YouTube Channel, Video ID: TZ_bq9N7EyI