Bài giảng lâm sàng năm 2026 của Mednotes - Y khoa về chẩn đoán mờ mắt đã hệ thống hóa các nguyên nhân gây giảm thị lực dựa trên triệu chứng đau đỏ.
Cơ chế sinh lý bệnh của tình trạng mờ mắt
Mờ mắt xảy ra do hai cơ chế chính: cản trở đường truyền ánh sáng và tổn thương hệ thống tiếp nhận hoặc dẫn truyền thần kinh. Sự mất tính trong suốt của các môi trường quang học—như phù giác mạc trong bệnh thiên đầu thống (glaucoma), thâm nhiễm tế bào viêm trong viêm loét giác mạc, đục thể thủy tinh, hoặc xuất huyết dịch kính—ngăn cản ánh sáng hội tụ chính xác trên võng mạc. Ngược lại, tổn thương tại võng mạc (bong võng mạc, thoái hóa hoàng điểm) hoặc dây thần kinh thị giác (viêm thị thần kinh, tắc động mạch trung tâm võng mạc) trực tiếp cắt đứt quá trình tiếp nhận và dẫn truyền tín hiệu thị giác lên vỏ não, gây giảm thị lực đột ngột hoặc từ từ.
Phân loại lâm sàng và các ngưỡng thị lực quan trọng
Trên lâm sàng, mờ mắt được tiếp cận một cách hệ thống dựa trên việc có hay không có triệu chứng đau, đỏ mắt kèm theo, kết hợp với tốc độ giảm thị lực (từ từ hay đột ngột). Dưới đây là các thông số định lượng và phân loại được ghi nhận từ tài liệu:
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả (kèm n, p/CI nếu có) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thị lực mờ trên lý thuyết | Dưới 9/10 | tài liệu không nêu |
| Thị lực mờ trên lâm sàng | Dưới 7/10 | tài liệu không nêu |
| Thị giác kém (low vision) | Dưới 3/10 | tài liệu không nêu |
| Mù theo luật pháp (legal blindness) | Thấp hơn đếm ngón tay 3 mét | tài liệu không nêu |
| Mù chức năng (functional blindness) | Ánh sáng âm (không nhận biết được ánh sáng) | tài liệu không nêu |
| Đường kính giác mạc bình thường | 10 đến 12 mm | tài liệu không nêu |
| Đường kính giác mạc trong glaucoma bẩm sinh | 15 đến 16 mm | Kèm chảy nước mắt, giác mạc phù mờ như sương |
| Ngưỡng cận thị bệnh lý có nguy cơ bong võng mạc | Trên 6 diop (6 độ) | Trục nhãn cầu dài làm mỏng võng mạc |
| Độ tuổi cần tầm soát nhãn áp phòng glaucoma góc mở | Trên 40 tuổi | Đo nhãn áp thường quy để tránh bỏ sót |
| Độ tuổi thường gặp thoái hóa hoàng điểm tuổi già | Trên 50 tuổi | tài liệu không nêu |
| Độ tuổi thường gặp hắc võng mạc trung tâm thanh dịch | 30 đến 50 tuổi | Chủ yếu gặp ở nam giới, thường bị một mắt |
| Thời gian tự hồi phục của hắc võng mạc trung tâm thanh dịch | Khoảng 30 ngày | Nếu áp dụng tốt lối sống lành mạnh |
| Thời gian dẫn đến mù lòa trong viêm dây thần kinh thị giác | Trong vòng 72 giờ | Nếu không được chẩn đoán và điều trị gấp |
| Thể tích dịch truyền sơ cứu bỏng nhiệt mắt | 2 bình Ringer lactat | Xịt rửa liên tục để làm mát và bù điện giải |
Bình luận lâm sàng và những lưu ý quan trọng
Bình luận: Bài giảng đã cung cấp một lược đồ tiếp cận lâm sàng thực tiễn cho các bác sĩ đa khoa thông qua việc phân nhóm triệu chứng (đau đỏ so với không đau đỏ) và tốc độ diễn tiến (từ từ so với đột ngột). Tuy nhiên, vì đây là tài liệu giảng dạy lâm sàng dạng video, không phải là một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng (RCT) hay nghiên cứu quan sát quy mô lớn, nên các số liệu về dịch tễ và ngưỡng chẩn đoán mang tính chất đồng thuận thực hành hơn là bằng chứng mức độ cao. Người đọc cần đặc biệt lưu ý các pitfall lâm sàng như việc nhầm lẫn giữa vệt đen hắc mạc phòi ra ngoài củng mạc với dị vật thông thường trong chấn thương xuyên nhãn cầu; việc tự ý gắp bỏ các vệt này có thể gây thoát dịch kính và sụp đổ nhãn cầu nghiêm trọng. Ngoài ra, việc chẩn đoán phân biệt giữa đục dịch kính sinh lý và viêm màng bồ đào sau dựa trên số lượng "ruồi bay" (một vài con so với cả đàn) đòi hỏi phải soi đáy mắt cẩn thận để tránh bỏ sót tổn thương thực thể.
Thay đổi thực hành lâm sàng
- Tầm soát nhãn áp bắt buộc cho tất cả bệnh nhân trên 40 tuổi đến khám mắt để tránh bỏ sót glaucoma góc mở tiến triển âm thầm.
- Tuyệt đối không tự ý can thiệp hoặc gắp bỏ các vệt đen xuất hiện trên củng mạc sau chấn thương nhãn cầu vì đó có thể là hắc mạc bị phòi ra ngoài.
- Thực hiện sơ cứu bỏng nhiệt mắt (do hàn xì) ngay lập tức bằng cách xịt rửa liên tục bằng 2 bình Ringer lactat, sau đó tra phủ kín bề mặt nhãn cầu bằng gel bôi trơn như liposic hoặc mỡ kháng sinh và băng kín mắt đến sáng hôm sau.
- Chuyển tuyến cấp cứu nhãn khoa khẩn cấp trong vòng 72 giờ đối với các trường hợp nghi ngờ viêm dây thần kinh thị giác để tránh nguy cơ mù lòa không hồi phục.
- Khuyên bệnh nhân bị bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (central serous chorioretinopathy) kiêng tuyệt đối rượu bia, thuốc lá, tránh thức khuya để thúc đẩy quá trình tự thoái lui của dịch tụ trong vòng 30 ngày.
Tài liệu tham khảo:
Mednotes - Y khoa, 2026, Nhãn khoa Bài 7 Chẩn đoán mờ mắt, YouTube Video ID: 7zM60KGcXnA