Tiếp cận chẩn đoán và xử trí các khối u bề mặt nhãn cầu: Góc nhìn từ chuyên gia nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
2.10.26
Last Updated

Trong thực hành nhãn khoa lâm sàng, việc phân biệt giữa các tổn thương lành tính và ác tính trên bề mặt nhãn cầu đôi khi là một thách thức lớn. Những tổn thương trông có vẻ vô hại, như một nốt pingueculum viêm, đôi khi lại ẩn chứa những bệnh lý ác tính nguy hiểm. Sự nhầm lẫn này không chỉ gây chậm trễ trong chẩn đoán mà còn có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng nếu phẫu thuật không đúng cách. Bài viết này tổng hợp những kinh nghiệm quý báu từ chuyên gia nhãn khoa, nhằm giúp các bác sĩ lâm sàng có cái nhìn sâu sắc hơn về cơ chế, cách tiếp cận và xử trí các khối u bề mặt nhãn cầu.

Bản chất và cơ chế sinh lý bệnh của các khối u bề mặt

Đa số các tân sinh lành tính và ác tính trên bề mặt nhãn cầu đều xuất phát từ ba nguồn gốc chính: biểu mô vảy, tế bào hắc tố (melanocytes) hoặc tế bào lympho. Hiểu rõ nguồn gốc này là chìa khóa để định hướng chẩn đoán. Ví dụ, các tổn thương melanocytic được phân loại dựa trên nguy cơ ác tính, từ nốt ruồi (nevus) lành tính đến các tổn thương tiền ung thư như melanosis mắc phải nguyên phát (PAM) và cuối cùng là u hắc tố (melanoma) ác tính. Trong khi đó, các khối u biểu mô vảy tạo thành một phổ bệnh lý từ tân sinh trong biểu mô kết mạc-giác mạc (CIN) đến ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC) xâm lấn. Đặc biệt, sự hiện diện của các mạch máu nuôi (feeder vessels) là một dấu hiệu cảnh báo quan trọng, gợi ý tổn thương có thể không lành tính.

Dữ liệu lâm sàng và chiến lược xử trí

Việc quản lý các khối u này đòi hỏi sự thận trọng tối đa. Dưới đây là bảng tóm tắt các đặc điểm lâm sàng và hướng xử trí cơ bản:

Loại tổn thươngĐặc điểm nhận diệnHướng xử trí
Nốt ruồi (Nevus)Thường có nang, xuất hiện ở thập kỷ đầu đời, tăng kích thước ở tuổi dậy thì.Theo dõi, chụp ảnh định kỳ. Chỉ sinh thiết khi có nghi ngờ hoặc vì lý do thẩm mỹ.
PAM (Melanosis)Thường gặp ở người lớn tuổi, có nguy cơ tiến triển thành u hắc tố.Sinh thiết bản đồ (mapping biopsy) để đánh giá mức độ atypia.
U hắc tố (Melanoma)Có mạch máu nuôi, có thể không sắc tố, nguy cơ di căn cao.Phẫu thuật cắt bỏ rộng (wide excision), áp lạnh (cryotherapy), điều trị bổ trợ.
U lymphoDạng "salmon patch" (mảng cá hồi), thường không đau.Sinh thiết chẩn đoán, hội chẩn ung bướu, xạ trị ngoài.

Bình luận chuyên gia về sai lầm thường gặp

Sai lầm lớn nhất trong thực hành là thực hiện sinh thiết cắt một phần (incisional biopsy) đối với các tổn thương nghi ngờ u hắc tố. Điều này làm mất đi các mốc giải phẫu quan trọng, khiến bác sĩ bệnh học khó đánh giá được độ sâu xâm lấn và diện cắt. Hãy luôn ưu tiên cắt bỏ toàn bộ tổn thương (excisional biopsy) nếu có thể, hoặc chụp ảnh thật chi tiết trước khi can thiệp.

Một điểm cần lưu ý là việc sử dụng steroid kéo dài cho các tổn thương "viêm" không đáp ứng điều trị. Nếu một trường hợp viêm kết mạc không giải quyết sau thời gian điều trị chuẩn, bác sĩ cần đặt dấu hỏi về khả năng tân sinh tiềm ẩn.

Thông điệp mang về cho thực hành lâm sàng

  • Luôn lật mi: Kiểm tra kỹ dưới mi là bắt buộc trong mọi thăm khám nhãn khoa, đặc biệt là khi nghi ngờ có khối u.
  • Không sinh thiết cắt một phần (incisional biopsy) đối với các tổn thương sắc tố nghi ngờ u hắc tố.
  • Chụp ảnh là chìa khóa: Hình ảnh chất lượng cao giúp bác sĩ chuyên khoa tuyến trên phân loại và đưa ra chiến lược điều trị từ xa hiệu quả.
  • Cảnh giác với mạch máu nuôi: Bất kỳ tổn thương nào có mạch máu nuôi bất thường đều cần được coi là ác tính cho đến khi có bằng chứng ngược lại.
  • Hội chẩn đa chuyên khoa: Đối với u lympho, luôn cần sự phối hợp với bác sĩ ung bướu để tầm soát di căn hệ thống.

Tài liệu tham khảo:

Gordon Hay, Samer Hamada, Artemis Matsou. (2022). The Cornea Club 10th Webinar: Ocular Surface Neoplasia. The Cornea Club. YouTube Video ID: gFg6lQg6mCk.

Xem thêm