Tiếp cận khái niệm trong phẫu thuật lác: Nguyên tắc và kỹ thuật cho bác sĩ nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
30.10.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC2026 (GP192) của Dr. Ankur Sinha năm 2026 trình bày các khái niệm cốt lõi trong phẫu thuật lác, nhấn mạnh việc không chỉ đơn thuần di chuyển cơ mà là điều trị nhược thị (amblyopia), phục hồi thị giác hai mắt (binocularity) và thị giác nổi (stereopsis). Mục tiêu phẫu thuật là giúp trẻ đạt được sự tự tin và quyền được có ngoại hình bình thường.

Đánh giá trước phẫu thuật

Trước khi lập kế hoạch phẫu thuật, bác sĩ cần đảm bảo bệnh nhân có khúc xạ tốt, đeo kính phù hợp và đánh giá thị lực chính xác. Nếu có nhược thị, cần điều trị trước khi phẫu thuật. Việc đánh giá lác bao gồm tiền sử, trạng thái cảm giác và trạng thái vận động. Đặc biệt, cần thận trọng với các trường hợp lác điều tiết (accommodative) hoặc lác điều tiết một phần vì có thể dẫn đến sai lầm trong chỉ định phẫu thuật. Ví dụ, lác trong điều tiết toàn phần (fully accommodative esotropia) được điều chỉnh hoàn toàn bằng kính và không cần phẫu thuật. Đối với lác ngoài gián đoạn (intermittent exotropia), việc quá chỉnh (over-correction) bằng kính cận có thể kiểm soát độ lác ở bệnh nhân có tỷ lệ AC/A cao, nhưng không nên áp dụng mù quáng cho tất cả các trường hợp.

Nguyên tắc cơ bản và liều lượng phẫu thuật

Phẫu thuật lác không làm thay đổi khối lượng hay sức mạnh cơ mà thay đổi đường cong chiều dài-sức căng (length-tension curve). Các thủ thuật làm yếu cơ thường dùng là lùi cơ (recession) và faden, trong khi thủ thuật làm mạnh cơ là rút ngắn cơ (resection) và gấp cơ (tuck). Cần lưu ý cung tiếp xúc (arc of contact) của mỗi cơ để đảm bảo tầm vận động đầy đủ. Lùi cơ hai bên thường được ưu tiên dưới gây mê toàn thân (GA) vì tính đối xứng. Hiệu quả phẫu thuật phụ thuộc vào liều lượng (surgical dosage): lùi cơ mạnh hơn rút ngắn cơ. Cơ trực trong mạnh hơn cơ trực ngoài, với hiệu quả khoảng 3-4 diopter lăng kính (prism diopters) mỗi mm, trong khi lùi cơ trực ngoài hai bên cho khoảng 2-3 diopter lăng kính mỗi mm. Các yếu tố như độ lác lớn, bệnh nhân trẻ tuổi và chiều dài trục nhãn cầu ngắn (small eye) thường cho đáp ứng mạnh hơn mỗi mm phẫu thuật.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Hiệu quả lùi cơ trực trong3-4 diopter lăng kính/mm
Hiệu quả lùi cơ trực ngoài hai bên2-3 diopter lăng kính/mm
Giới hạn lùi cơ trực dướiKhông quá 5 mm
Giới hạn phẫu thuật trực cơKhông quá 3 cơ trực trong một mắt/đời
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa nomogram dựa trên kinh nghiệm phẫu thuật viên và phản ứng của từng bệnh nhân. Cần lưu ý rằng việc tính toán liều lượng dựa trên "cảm nhận" của phẫu thuật viên có thể mang tính chủ quan cao và cần được kiểm chứng bằng các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn hơn.

Lưu ý kỹ thuật cho các cơ trực và cơ chéo

Khi phẫu thuật cơ trực dưới, không nên lùi quá 5 mm để tránh thay đổi vị trí mi mắt, trừ khi cần can thiệp vào mạc capsulo-palpebral. Với cơ trực trên, cần cắt bỏ các kết nối giữa cơ nâng mi trên (LPS) và cơ trực trên để tránh hạn chế vận động. Khi phẫu thuật cơ trực ngoài, cần tránh bao gồm các sợi cơ chéo dưới (inferior oblique). Đối với cơ trực trong, do cơ ngắn và nhỏ, cần cẩn thận tránh làm mất cơ hoặc gây tổn thương. Trong phẫu thuật cơ chéo dưới, các kỹ thuật như Iliff và Knapp hoặc modified Iliff và Knapp được lựa chọn tùy theo loại bất thường. Đối với cơ chéo trên, có thể nhuộm sợi cơ bằng trypan blue, gentian violet hoặc ICG để dễ nhận diện. Kỹ thuật cắt bỏ một phần (tenectomy) cơ chéo trên thường để lại 1 mm gân phía trước.

  • Luôn kiểm tra độ lác ở cả 9 hướng nhìn và đánh giá các bất thường như hội chứng A-V, quá mức cơ chéo.
  • Sử dụng chỉ 6-0 vicryl (double armed) để đảm bảo độ bền và an toàn khi khâu cơ.
  • Cá thể hóa kế hoạch phẫu thuật, không phụ thuộc vào các nomogram cố định.
  • Đánh giá kỹ tình trạng thị giác hai mắt và thị giác nổi trước khi quyết định phẫu thuật lác ngoài gián đoạn.
  • Cẩn trọng với các thay đổi vị trí mi mắt khi phẫu thuật các cơ trực dọc.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Ankur Sinha, 2026, Surgery for Strabismus A Conceptual Approach, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: RsuV8_ytsF8.

Xem thêm