Bài giảng tại AIOC2026 (năm 2026) của Dr. Bhaskar Srinivasan đã trình bày cách tiếp cận dựa trên các ca lâm sàng đối với bệnh lý khô mắt (Dry Eye Disease - DED) không điển hình. Việc đánh giá toàn diện bề mặt nhãn cầu là yếu tố then chốt để chẩn đoán chính xác và tránh các sai lầm trong điều trị.
Tiếp cận bệnh nhân khô mắt không điển hình
Trong thực hành, việc đánh giá bệnh nhân khô mắt cần vượt ra ngoài các câu hỏi sàng lọc thông thường. Một bệnh nhân 45 tuổi với triệu chứng khó chịu kéo dài dù đã sử dụng cyclosporine hơn 1 năm, có kết quả Schirmer bình thường nhưng thời gian vỡ phim nước mắt (fluorescein breakup time) nhanh, cần được kiểm tra kỹ hơn. Sử dụng các thiết bị như LipiView cho thấy lipid thấp và tốc độ chớp mắt cao, gợi ý rối loạn chức năng tuyến Meibomian (Meibomian Gland Dysfunction - MGD). Khi tuyến chưa bị mất nhiều, việc điều trị bằng liệu pháp nhiệt như LipiFlow có thể mang lại sự thoải mái cho bệnh nhân.
Đánh giá bề mặt nhãn cầu trước phẫu thuật
Việc đánh giá bề mặt nhãn cầu bằng fluorescein là bắt buộc trước bất kỳ phẫu thuật khúc xạ hoặc phẫu thuật đục thủy tinh thể nào. Một ca lâm sàng bệnh nhân sau phẫu thuật SMILE 1 năm bị giảm thị lực, được chẩn đoán nhầm là cắt bỏ không đều (irregular ablation) trên bản đồ địa hình giác mạc (topography). Tuy nhiên, khi kiểm tra bằng đèn khe (slit lamp) với fluorescein, tác giả phát hiện tình trạng nhuộm màu lan tỏa trung tâm do bề mặt không ổn định. Sau khi cải thiện bề mặt nhãn cầu, bản đồ địa hình sẽ trở nên đáng tin cậy hơn. Tương tự, ở bệnh nhân sau phẫu thuật đục thủy tinh thể có khuyết biểu mô không lành, việc kiểm tra độ thông suốt của lệ đạo và thực hiện đốt điểm lệ (punctal cautery) khi Schirmer gần bằng 0 đã giúp vết thương lành hoàn toàn trong 1 ngày.
Các nguyên nhân hệ thống gây khô mắt
Khô mắt đôi khi là biểu hiện của các bệnh lý toàn thân. Một bệnh nhân nam có tiền sử viêm tụy và tiêu chảy tái phát được chẩn đoán thiếu hụt vitamin A sau khi xét nghiệm nồng độ vitamin A thấp. Việc bổ sung vitamin A đã cải thiện tình trạng bề mặt nhãn cầu. Một trường hợp khác là bệnh nhân thiếu máu nặng (hemoglobin 3.5-4 g/dL) gây mất ổn định bề mặt nhãn cầu, chỉ cải thiện sau khi điều trị tình trạng thiếu máu. Ngoài ra, cần lưu ý đến các bệnh nhân đeo kính áp tròng (contact lens associated dry eye disease) do ma sát tăng và giảm cảm giác giác mạc, dẫn đến MGD và giảm sản xuất nước mắt.
Vai trò của điều tiết trong triệu chứng khô mắt
Ở những bệnh nhân trẻ tuổi sau phẫu thuật khúc xạ, nếu triệu chứng không tương xứng với các dấu hiệu lâm sàng, cần đánh giá các vấn đề về điều tiết (accommodation). Việc mất đi hiệu ứng lăng kính (prismatic effect) từ kính gọng trước phẫu thuật có thể khiến bệnh nhân gặp khó khăn trong việc tập trung, làm trầm trọng thêm cảm giác khó chịu. Luôn theo dõi sát các bệnh lý gây sẹo như OCP (Ocular Cicatricial Pemphigoid) nếu thấy các thay đổi nhỏ ở kết mạc hoặc điểm lệ, vì điều trị các bệnh này đòi hỏi can thiệp hệ thống thay vì chỉ dùng thuốc nhỏ mắt.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu | Các ca lâm sàng đơn lẻ |
| Giá trị Keratograph | 0.18 (ngưỡng bất thường < 0.2) |
| Hemoglobin bệnh nhân thiếu máu | 3.5 - 4 g/dL |
| Cải thiện sau LipiFlow (ca 4) | 20% |
| Thời gian theo dõi sau phẫu thuật (ca 4) | 2 - 2.5 tháng |
Bình luận: Các ca lâm sàng minh họa tầm quan trọng của việc cá thể hóa điều trị và tìm kiếm nguyên nhân tiềm ẩn ngoài bề mặt nhãn cầu. Hạn chế của tài liệu là thiếu dữ liệu định lượng lớn (n=1) và chỉ mang tính chất báo cáo kinh nghiệm lâm sàng. Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
- Luôn sử dụng fluorescein để đánh giá bề mặt nhãn cầu trước khi đưa ra quyết định phẫu thuật.
- Đừng chỉ dựa vào giá trị lipid đơn lẻ, hãy kết hợp với tốc độ và độ hoàn thiện của chớp mắt.
- Ở bệnh nhân trẻ tuổi có triệu chứng khô mắt không tương xứng với dấu hiệu lâm sàng, hãy kiểm tra chức năng điều tiết.
- Với các trường hợp khô mắt không đáp ứng điều trị thông thường, hãy tầm soát các bệnh lý hệ thống như thiếu hụt vitamin A, thiếu máu hoặc bệnh lý tự miễn.
- Theo dõi sát các dấu hiệu sẹo kết mạc dù là nhỏ nhất để phát hiện sớm các bệnh lý như OCP.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Bhaskar Srinivasan, 2026, Clinical Pearls from atypical dry eye presentations, AIOS Editor Proceedings 3, Video ID: 12mibzt1iN0.