Trong bài tọa đàm hội thảo Inside Intrepid năm 2026 trên kênh Eyes On Eyecare - Optometry, các bác sĩ Chris Cruto, Allison Bzon và Patrick Scott đã thảo luận chi tiết về quy trình phân loại triage, chẩn đoán phân biệt và chiến lược chuyển viện các tình huống cấp cứu nhãn khoa đe dọa thị lực cũng như tính mạng.
Triệu chứng báo động và Nguyên tắc phân loại tri-age bệnh nhân cấp cứu
Trong thực hành lâm sàng nhãn khoa, việc nhận diện sớm các dấu hiệu báo động nguy hiểm đóng vai trò quyết định đến khả năng bảo tàng thị lực của bệnh nhân. Các bác sĩ lâm sàng thống nhất rằng mất thị lực một mắt đột ngột, song thị xuất hiện cấp tính, thay đổi kích thước đồng tử bất thường hoặc đau mắt dữ dội là những lý do bắt buộc phải ưu tiên xếp lịch khám ngay trong ngày. Tình trạng mất thị lực đột ngột gợi ý các bệnh lý nghiêm trọng như tắc động mạch trung tâm võng mạc (central retinal artery occlusion - CRAO) hoặc bong võng mạc cấp tính có nguy cơ tổn thương hoàng điểm.
Đối với nhân viên lễ tân và kỹ thuật viên làm nhiệm vụ phân loại bệnh nhân (triage team), các dấu hiệu cần đưa lên ưu tiên hàng đầu bao gồm: tiền sử phẫu thuật nhãn khoa trong vòng 1 tháng (nhằm loại trừ viêm mủ nội nhãn cấp tính), tiếp xúc với hóa chất nguy hiểm, đau mắt dữ dội, sụp mi cấp tính hoặc các biểu hiện tổn thương thần kinh sọ. Đặc biệt, biến chứng viêm mủ nội nhãn sau phẫu thuật có thể tàn phá toàn bộ thị lực chỉ trong vài giờ ngắn ngủi, đòi hỏi sự can thiệp lập tức từ chuyên khoa sâu.
Phân biệt đau đầu cảnh báo nguy cơ thần kinh và bệnh lý đe dọa tính mạng
Đau đầu là triệu chứng thường gặp tại phòng khám mắt, tuy nhiên lâm sàng cần phân biệt rõ giữa triệu chứng lành tính và các tình trạng nguy hiểm. Bệnh nhân lớn tuổi xuất hiện triệu chứng đau đầu mới, đau nhói tăng dần hoặc mô tả là "cơn đau đầu dữ dội nhất cuộc đời" cần được chỉ định khảo sát thần kinh khẩn cấp. Vị trí đau nhạy cảm khi ấn vùng thái dương gợi ý bệnh lý viêm động mạch tế bào khổng lồ (giant cell arteritis - GCA), một cấp cứu có thể gây mất thị lực vĩnh viễn cả hai mắt nếu không điều trị kịp thời.
Một cảnh báo quan trọng được bác sĩ Allison Bzon đưa ra: đối với bệnh nhân trên 55 tuổi lần đầu tiên xuất hiện triệu chứng đau đầu kèm ám điểm óng ánh (visual aura) mà không hề có tiền sử bệnh đau nửa đầu (migraine) trước đó, bác sĩ bắt buộc phải chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não. Trên thực tế lâm sàng, tác giả đã ghi nhận những trường hợp có biểu hiện giống hệt cơn migraine kèm aura nhưng kết quả chẩn đoán hình ảnh lại phát hiện xuất huyết não hoặc đột quỵ não cấp tính.
Cấp cứu hốc mắt, nhiễm trùng diễn tiến nhanh và công nghệ PCR chẩn đoán
Các bệnh lý hốc mắt cấp tính như viêm tế bào hốc mắt (orbital cellulitis), hội chứng viêm hốc mắt vô thủy tinh thể (idiopathic orbital inflammatory syndrome - IOIS) và nhiễm nấm Mucor (mucormycosis) có biểu hiện lâm sàng rất giống nhau với các triệu chứng lồi mắt, đau dữ dội và kết mạc sung huyết nặng. Đây là những tình trạng cấp cứu nguy hiểm cần chuyển tuyến điều trị ngay lập tức. Bên cạnh đó, loét giác mạc do trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas) ở người sử dụng kính xúc giác là một cấp cứu nhiễm trùng diễn tiến vô cùng tàn khốc.
Việc áp dụng công nghệ xét nghiệm phản ứng chuỗi Polymerase (PCR) mẫu đơn đã tạo bước tiến lớn trong chẩn đoán vi sinh, cho kết quả chính xác trong vòng 24 giờ. Thay vì điều trị bao vằn bằng kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm như trước đây, xét nghiệm PCR hỗ trợ bác sĩ xác định chính xác chủng vi sinh vật gây bệnh để đưa ra phác đồ điều trị trúng đích tối ưu.
Chiến lược chuyển viện cho tắc động mạch trung tâm võng mạc và chẩn đoán phân biệt
Tắc động mạch trung tâm võng mạc (CRAO) được Hiệp hội Tim mạch/Đột quỵ Hoa Kỳ định nghĩa là một thể đột quỵ thiếu máu cục bộ cơ quan. Cửa sổ thời gian vàng đối với tình trạng thiếu máu võng mạc chỉ kéo dài từ 4 đến 4,5 giờ tính từ thời điểm ghi nhận mắt bình thường gần nhất (last known well time). Do đó, quy trình xử trí chuẩn cho bệnh nhân CRAO là gọi xe cấp cứu chuyển thẳng đến Trung tâm Đột quỵ Toàn diện (Comprehensive Stroke Center) hoặc Khoa Cấp cứu đa khoa gần nhất có đội ngũ Nội thần kinh trực sẵn sàng.
Các tác giả nhấn mạnh một sai lầm phổ biến: không gửi bệnh nhân CRAO đến phòng khám bác sĩ võng mạc tư nhân, bởi vì tại phòng khám không có các liệu pháp can thiệp nhồi máu đã được chứng minh hiệu quả. Bệnh nhân bắt buộc phải được chụp CT/MRI sọ não khẩn cấp tại bệnh viện để loại trừ xuất huyết và đánh giá khả năng tiêu sợi huyết hoặc can thiệp mạch.
Quản lý chấn thương nhãn cầu mở, u hắc mạc và biến chứng sau phẫu thuật
Đối với chấn thương vỡ nhãn cầu hoặc dị vật xuyên nhãn cầu (open globe / projectiles), hướng chuyển viện phụ thuộc vào vị trí cổng vào của tổn thương. Nếu vết thương nằm ở giác mạc, bệnh nhân nên được chuyển đến chuyên gia giác mạc để khâu phục hồi tổ chức, giảm thiểu loạn thị thứ phát; nếu tổn thương nằm phía sau giác mạc, cần ưu tiên chuyên gia dịch kính võng mạc để đánh giá dị vật nội nhãn. Chấn thương do đạn nhựa đồ chơi (Nerf gun) tưởng chừng nhẹ nhưng có thể gây tổn thương nghiêm trọng vạt phẫu thuật LASIK. Với bệnh nhân lớn tuổi bị ngã gây bầm tím hốc mắt (ecchymosis), cần chuyển khám chuyên khoa Tạo hình nhãn cầu (Oculoplastics) và kiểm tra nội sọ.
Trường hợp bệnh nhân nghi ngờ u hắc mạc (choroidal melanoma) có dấu hiệu sắc tố cam trên bề mặt cần được gửi đến bác sĩ võng mạc để làm siêu âm phổ Doppler (ultrasound). Nếu chẩn đoán u hắc mạc đã rõ ràng, bệnh nhân phải được chuyển thẳng đến bác sĩ Ung bướu nhãn khoa (Retina Oncologist). Ngoài ra, bệnh nhân viêm mủ nội nhãn sau mổ phẫu thuật đục thủy tinh thể cần chuyển thẳng cho bác sĩ dịch kính võng mạc xử trí chứ không gửi ngược lại bác sĩ mổ mây ban đầu.
| Chỉ số / Tình huống lâm sàng | Kết quả và khuyến cáo theo tài liệu |
|---|---|
| Cửa sổ thời gian điều trị thiếu máu võng mạc trong CRAO | 4 đến 4,5 giờ từ mốc thời gian ghi nhận bình thường gần nhất |
| Thời gian trả kết quả xét nghiệm PCR vi sinh giác mạc | Trả kết quả trong vòng 24 giờ |
| Khảo sát hình ảnh học cho bệnh nhân >55 tuổi đau đầu kèm aura mới xuất hiện lần đầu | Bắt buộc chỉ định chụp MRI sọ não khẩn cấp (ghi nhận ca biến chứng xuất huyết não/đột quỵ) |
| Tiền sử phẫu thuật nhãn khoa cần ưu tiên phân loại tri-age cấp cứu | Phẫu thuật trong khoảng 1 tháng gần đây |
| Thời gian chờ khám chuyên khoa Ung bướu nhãn khoa tại Lexington (ca lâm sàng bác sĩ Patrick nêu) | Chờ đợi khoảng 2 tuần do thiếu nhân lực tại địa phương |
Duy trì năng lực lâm sàng và kinh nghiệm xử trí từ các chuyên gia
Để luôn sẵn sàng đối phó với những ca bệnh hiếm gặp nhưng nguy hiểm, các bác sĩ khuyến cáo việc duy trì thói quen cập nhật y văn, tham gia Grand Rounds và thảo luận ca bệnh với đồng nghiệp. Việc chuẩn bị năng lực xử trí cấp cứu được so sánh giống như việc hướng dẫn sử dụng áo phao an toàn trên mỗi chuyến bay: dù sự cố hiếm khi xảy ra, người bác sĩ vẫn phải thành thạo quy trình chuẩn.
Các lời khuyên giá trị từ các chuyên gia tại hội thảo bao gồm: (1) Đừng ngần ngại yêu cầu sự trợ giúp hoặc hội chẩn từ đồng nghiệp khi gặp ca khó; (2) Cần cẩn trọng đánh giá lại chẩn đoán của tuyến cấp cứu đa khoa (ER) đối với bệnh mắt, vì bác sĩ ER thường không có chuyên môn sâu về mắt và chỉ kê đơn thuốc mỡ Erythromycin rồi cho xuất viện; (3) Giữ tâm lý bình tĩnh, thực hiện quy trình khám lâm sàng toàn diện từ thị trường, vận nhãn (EOM), nhãn áp, sinh hiển vi đến soi đáy mắt giãn đồng tử để không bỏ sót bất kỳ chi tiết nhỏ nào.
Bình luận: Bài tọa đàm nhấn mạnh sự khác biệt giữa tư duy xử trí tại khoa cấp cứu đa khoa và phòng khám nhãn khoa chuyên sâu. Điểm cốt lõi là chuyển dịch nhận thức coi CRAO như một tình huống đột quỵ cấp của hệ thần kinh trung ương, cần đưa vào quy trình báo động đỏ (code stroke) của bệnh viện đa khoa thay vì chuyển tuyến lòng vòng giữa các phòng khám mắt. Tuy nhiên, tài liệu thảo luận chủ yếu dựa trên hệ thống y tế Mỹ (nơi có sự phân tách giữa Optometry, Ophthalmology và Stroke Center), khi áp dụng tại Việt Nam cần điều chỉnh phù hợp với mô hình tuyến cấp cứu hiện hành.
Thay đổi thực hành lâm sàng:
- Bệnh nhân có triệu chứng mất thị lực đột ngột nghi ngờ CRAO trong vòng 4,5 giờ phải được chuyển thẳng đến Trung tâm Đột quỵ / Khoa Cấp cứu Bệnh viện đa khoa bằng xe cấp cứu, không gửi đến phòng khám mắt tư nhân.
- Yêu cầu chụp MRI sọ não cho mọi bệnh nhân trên 55 tuổi xuất hiện triệu chứng đau đầu kèm aura lần đầu tiên trong đời.
- Bệnh nhân có biến chứng viêm mủ nội nhãn sau mổ đục thủy tinh thể phải được chuyển ngay cho bác sĩ phẫu thuật dịch kính võng mạc, không chuyển ngược về bác sĩ phẫu thuật mây ban đầu.
- Sử dụng xét nghiệm PCR mẫu đơn cho các trường hợp loét giác mạc tiến triển nhanh để có kết quả căn nguyên vi sinh trong 24 giờ.
- Rà soát lại chẩn đoán bệnh lý mắt của bác sĩ cấp cứu đa khoa khi bệnh nhân đến tái khám tại phòng khám nhãn khoa.
Tài liệu tham khảo:
Chris Cruto, Allison Bzon, Patrick Scott, 2026, Managing Ocular Emergencies and Urgencies in Varied Settings | Inside Intrepid, Eyes On Eyecare - Optometry, Video ID: utU4z11wNDc.