Trong tập 39 của chuỗi tọa đàm trực tuyến "Zoom In On Dementia and Alzheimer's" năm 2026 do BrightFocus Foundation tổ chức, GS. Dr. Jeffrey Cummings đã phân tích đường ống thử nghiệm lâm sàng bệnh Alzheimer với 158 thuốc đang được nghiên cứu trong 192 thử nghiệm.
Bức tranh tổng quan về đường ống phát triển thuốc Alzheimer năm 2026
Báo cáo thường niên về đường ống phát triển thuốc bệnh Alzheimer năm 2026 cho thấy sự tăng trưởng vượt bậc với 158 thuốc đang được đánh giá qua 192 thử nghiệm lâm sàng. Trong đó, có 20 thuốc mới lần đầu gia nhập đường ống nghiên cứu, phản ánh sự mở rộng mạnh mẽ về cả số lượng lẫn cơ chế tác dụng. Dự kiến trong năm 2026 sẽ có 8 thuốc phát hành kết quả (readout) giai đoạn then chốt. Ngoài ra, khoảng 11 thử nghiệm lâm sàng từng bị trì hoãn từ năm 2025 (do tiến độ tuyển bệnh chậm hoặc dữ liệu đang chờ xuất bản) cũng sẽ công bố dữ liệu trong năm nay, hứa hẹn mang lại lượng thông tin lâm sàng phong phú.
| Chỉ số / Thông số pipeline | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tổng số thuốc đang thử nghiệm | 158 thuốc trong 192 thử nghiệm lâm sàng năm 2026 |
| Số lượng thuốc mới bổ sung năm 2026 | 20 thuốc mới |
| Số thuốc dự kiến đọc kết quả năm 2026 | 8 thuốc giai đoạn then chốt |
| Thử nghiệm bị hoãn từ năm 2025 sang 2026 | 11 thử nghiệm lâm sàng |
Các thử nghiệm Pha III tiến gần mốc công bố kết quả và phê duyệt
Thử nghiệm Trailblazer-ALZ 3 đánh giá Kisunla (donanemab) ở đối tượng tiền lâm sàng không có triệu chứng nhưng có dấu ấn sinh học (biomarker) dương tính với Alzheimer. Mục tiêu thử nghiệm là xác định liệu điều trị sớm có ngăn ngừa xuất hiện suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment - MCI) hay không. Thử nghiệm này có thể đọc kết quả vào năm 2026 hoặc 2027 phụ thuộc vào số lượng biến cố chuyển sang giai đoạn MCI trong quần thể nghiên cứu. Bên cạnh đó, thuốc KarXT (Cobenfy) - vốn đã được FDA phê duyệt điều trị tâm thần phân liệt - đang tiến hành thử nghiệm điều trị loạn thần ở bệnh nhân Alzheimer (Alzheimer's psychosis), mở ra hy vọng giải quyết triệu chứng hoang tưởng hoảng sợ gây gánh nặng nghiêm trọng cho người chăm sóc.
Sự phát triển của liệu pháp kháng Amyloid thế hệ hai và Lecanemab tiêm dưới da
Các kháng thể đơn dòng kháng amyloid thế hệ đầu giúp làm chậm tiến triển bệnh khoảng 30%. Thuốc thế hệ hai trontinemab áp dụng công nghệ "con thoi qua hàng rào máu não" (brain shuttle technology) bằng cách gắn kháng thể kháng amyloid với một kháng thể liên kết thụ thể vận chuyển. Kỹ thuật này giúp đưa lượng thuốc vào mô não cao hơn đáng kể, đồng thời giảm thiểu biến đổi hình ảnh liên quan đến amyloid (Amyloid-Related Imaging Abnormalities - ARIA) - nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng có thể gây tử vong. Lịch trình dùng trontinemab rút ngắn xuống 1 lần/tháng trong 6 tháng đầu, sau đó chỉ duy trì 1 lần mỗi 3 tháng. Đối với lecanemab (Leqembi), dạng tiêm dưới da (subcutaneous) bằng bút tiêm tự động (autoinjector) với liều 2 mũi tiêm hàng tuần đã chứng minh tương đương sinh học (bioequivalence) so với dạng truyền tĩnh mạch (IV) và đang được FDA xem xét phê duyệt (dự kiến có kết quả vào tháng 5/2026).
Thử nghiệm ở bệnh nhân đã điều trị kháng thể và kết quả từ nghiên cứu Ozempic
Kisunla được thiết kế nhắm vào mảng bám amyloid và ngưng điều trị sau 18 tháng khi đã xóa sạch mảng bám trên phim chụp PET. Trong khi đó, Leqembi nhắm vào cả các dạng amyloid khác ngoài mảng bám nên được duy trì liên tục cho đến khi bệnh tiến triển nặng. Khi đánh giá khả năng tham gia thử nghiệm mới ở bệnh nhân đã dùng kháng thể đơn dòng, kết quả từ thử nghiệm Ozempic (semaglutide) trên bệnh nhân Alzheimer cho thấy nghiên cứu bị âm tính (negative trial) - không mang lại lợi ích lâm sàng về nhận thức. Thử nghiệm Ozempic đã nhận 70 bệnh nhân đang truyền kháng thể đơn dòng (chủ yếu tại Mỹ) để đánh giá phối hợp. Dù giảm thành công phản ứng viêm trong máu, Ozempic không qua được hàng rào máu no và không làm giảm viêm tại não, chứng minh rằng việc hạ viêm ngoại vi đơn thuần là không đủ để cải thiện bệnh Alzheimer.
Liệu pháp nhắm vào Protein Tau và xu hướng điều trị phối hợp
Khối đám rối thần kinh sợi (tangles) cấu thành từ protein tau có mối tương quan chặt chẽ với sự suy giảm nhận thức hơn mảng bám amyloid. Ứng viên BIIB080 (một oligonucleotide chống nghĩa) được dùng qua đường chọc dò tủy sống (intrathecal) mỗi 3 đến 6 tháng, cho thấy giảm đáng kể chỉ số tau trong dịch não tủy và giảm mảng đám rối tau trên phim chụp PET tau. Mặc dù các chỉ số lâm sàng ổn định, cỡ mẫu nghiên cứu Pha II còn nhỏ nên cần chờ kết quả thử nghiệm đầy đủ để quyết định chuyển sang Pha III. Hiện có 2 thuốc kháng tau ở Pha III và nhiều ứng viên ở Pha II. Đồng thời, nghiên cứu phối hợp giữa kháng thể kháng amyloid và kháng tau đang được theo dõi sát sao. Đáng chú ý, việc loại bỏ mảng bám amyloid bằng Leqembi đã kéo theo hiệu ứng hạ lưu (downstream effect) làm giảm đáng kể GFAP - một dấu ấn sinh học của sự kích hoạt tế bào viêm dạng sao trong não.
| Liệu pháp / Thuốc | Đặc điểm lâm sàng & Đường dùng theo tài liệu |
|---|---|
| Trontinemab | Kháng thể công nghệ Brain Shuttle, truyền IV 1 lần/tháng x 6 tháng, sau đó 1 lần/3 tháng; ít nguy cơ ARIA hơn |
| Lecanemab SC | Tiêm dưới da bằng autoinjector 2 mũi/tuần; tương đương sinh học với dạng IV; FDA chờ duyệt tháng 5/2026 |
| BIIB080 | Thuốc thử nghiệm kháng Tau, chọc dò tủy sống (intrathecal) mỗi 3-6 tháng; giảm tau trên CSF và Tau-PET |
| Ozempic (Semaglutide) | Thử nghiệm Pha II/III âm tính; giảm viêm trong máu nhưng không qua hàng rào máu não, không cải thiện nhận thức |
Yếu tố di truyền APOE4 và quản lý đối tượng chưa có triệu chứng
Sự xuất hiện của gen APOE4 làm tăng tích tụ amyloid trong não theo cơ chế liều lượng gen: người mang 1 alen gia tăng nguy cơ bệnh, người đồng hợp tử (APOE4/4, mang 2 alen) có nguy cơ tăng gấp đôi, phát bệnh sớm hơn và có tỷ lệ gặp tác dụng phụ ARIA cao hơn đáng kể khi điều trị bằng kháng thể đơn dòng. Hiện chỉ có khoảng 2 thuốc trong đường ống phát triển nhắm trúng đích di truyền APOE4. Đối với những cá thể mang gen APOE4 nhưng chưa có triệu chứng lâm sàng và xét nghiệm dấu ấn sinh học âm tính, hiện chưa có xét nghiệm hay liệu pháp điều trị nào được phê duyệt. Các thử nghiệm dự phòng như Trailblazer-ALZ 3, Trontier 1, Trontier 2 và PrevenTRON đang nỗ lực đánh giá khả năng can thiệp sớm trên nhóm đối tượng chưa có triệu chứng này.
Các phương pháp phi dược lý, thiết bị sóng Gamma và cập nhật các thuốc khác
Bên cạnh nghiên cứu can thiệp lối sống US POINTER (thực hiện trên người cao tuổi có nguy cơ nhưng không bắt buộc có biomarker Alzheimer dương tính), các liệu pháp thiết bị phi xâm nhập đang nhận được sự chú ý lớn. Thiết bị Spectris của Cognito áp dụng kích thích sóng ánh sáng và âm thanh tần số 40 Hz đang trong thử nghiệm Pha III và dự kiến công bố kết quả trong năm nay. Về các thuốc đường uống và phân tử nhỏ, nghiên cứu lithium orotate gần đây đăng trên JAMA Neurology chứng minh tính an toàn ở người cao tuổi (dù khoảng điều trị hẹp) nhưng chưa đủ cỡ mẫu để kết luận về hiệu quả lâm sàng. Đối với thuốc đường uống blarcamesine, cả hai cơ quan quản lý là EMA (Châu Âu) và FDA (Mỹ) đều đã yêu cầu nhà sản xuất bổ sung thêm dữ liệu trước khi xem xét phê duyệt.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Mặc dù đây là tài liệu nội thần kinh, sự tương đồng giữa mạch máu vỏ não và mạch máu võng mạc mở ra khả năng ứng dụng chụp OCT võng mạc và chụp mạch huỳnh quang võng mạc như một phương tiện sàng lọc không xâm nhập để theo dõi sự lắng đọng amyloid và biến đổi vi mạch ở bệnh nhân Alzheimer trước khi có triệu chứng.Bình luận: Báo cáo từ GS. Jeffrey Cummings năm 2026 cho thấy bước chuyển dịch quan trọng từ việc chỉ loại bỏ mảng bám Amyloid sang các mục tiêu toàn diện hơn như Tau, viêm thần kinh và công nghệ đưa thuốc qua hàng rào máu no (Brain shuttle). Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là rủi ro ARIA ở nhóm APOE4/4 và tính phức tạp trong thiết kế thử nghiệm phối hợp 4 nhánh (placebo, thuốc A, thuốc B, phối hợp A+B) theo yêu cầu FDA. Việc thử nghiệm Ozempic thất bại dù giảm viêm ngoại vi là bài học lâm sàng đắt giá: các liệu pháp hướng não bắt buộc phải chứng minh khả năng thâm nhập trung ương và gắn đúng bản đồ thụ thể mạn tính của bệnh Alzheimer.
- Sàng lọc di truyền và Biomarker: Cần đánh giá kỹ trạng thái gen APOE4 và chụp MRI nền trước khi khởi trị kháng thể đơn dòng để tiên lượng nguy cơ ARIA.
- Theo dõi hạ lưu (Downstream monitoring): Xem xét chỉ số GFAP và p-tau trong huyết thanh để đánh giá mức độ giảm viêm thần kinh sau khi dùng thuốc kháng amyloid.
- Cập nhật dạng dùng mới: Chuẩn bị quy trình chuyển đổi từ lecanemab IV sang dạng tiêm dưới da autoinjector hàng tuần khi FDA chính thức thông qua.
- Thận trọng với thuốc ngoại vi: Không khuyến cáo sử dụng các thuốc GLP-1 đường toàn thân đơn thuần với mục tiêu cải thiện nhận thức khi chưa có dạng qua được hàng rào máu não.
Tài liệu tham khảo:
Jeffrey Cummings. (2026). Alzheimer’s Clinical Trials 2026: An Insider’s Look with Dr. Jeffrey Cummings. BrightFocus Foundation, Episode 39, Video ID: xDatpFDuXJM.