Bài giảng tại hội thảo AIOC2026 (IC29) do Dr. Paras Mehta trình bày cung cấp cái nhìn tổng quan về thiếu hụt tế bào gốc rìa (Limbal Stem Cell Deficiency - LSCD) và phổ quản lý bệnh lý này. LSCD là tình trạng bệnh lý đặc trưng bởi sự phá hủy một phần hoặc toàn bộ các tế bào gốc biểu mô tại rìa giác mạc, dẫn đến sự xâm lấn của biểu mô kết mạc lên bề mặt giác mạc, gây tân mạch, xuất hiện tế bào đài (goblet cells), biểu mô không ổn định, tái phát tổn thương biểu mô, khó chịu nghiêm trọng và suy giảm thị lực.
Cơ chế và nguyên nhân gây LSCD
Tế bào gốc biểu mô rìa (Limbal Epithelial Stem Cells - LESCs) cư trú tại vùng rìa giác mạc, đóng vai trò là hàng rào bảo vệ chống lại sự xâm lấn của biểu mô kết mạc. Các tế bào này có đặc tính chu kỳ chậm nhưng tiềm năng tăng sinh cao. Khi các tế bào này bị phá hủy, bệnh nhân sẽ tiến triển LSCD. Nguyên nhân gây bệnh rất đa dạng, bao gồm: các bệnh lý bẩm sinh (như Epidermolysis bullosa, Xeroderma pigmentosum), nguyên nhân mắc phải do chấn thương (bỏng hóa chất hoặc nhiệt), phẫu thuật, đeo kính áp tròng dài ngày, bức xạ, thuốc, và các bệnh tự miễn (Stevens-Johnson syndrome, Ocular Cicatricial Pemphigoid - OCP, Sjögren's syndrome, Vernal Keratoconjunctivitis - VKC, Graft-versus-host disease).
Chẩn đoán và phân loại
Chẩn đoán LSCD dựa trên thăm khám lâm sàng bằng đèn khe (slit-lamp examination), sử dụng nhuộm fluorescein để quan sát kiểu bắt màu và sự phẳng đi của các hàng rào rìa (limbal palisades). Các dấu hiệu triệu chứng bao gồm kích ứng, cảm giác dị vật, đỏ mắt, chảy nước mắt, khô mắt, co thắt mi, đau, sợ ánh sáng và giảm thị lực. Các kỹ thuật hình ảnh như OCT phân đoạn trước (anterior segment OCT) có thể hỗ trợ chẩn đoán. LSCD được phân loại theo giai đoạn (độ 1, 2, 3) dựa trên diện tích bề mặt bị ảnh hưởng.
Các kỹ thuật ghép tế bào gốc rìa
Ghép giác mạc đơn thuần không hiệu quả trong LSCD do nguy cơ thất bại mảnh ghép cao. Các kỹ thuật ghép tế bào gốc rìa bao gồm: Conjunctival Limbal Autograft (CLAU), Cultivated Limbal Epithelial Transplantation (CLET) và Simple Limbal Epithelial Transplantation (SLET). CLAU là kỹ thuật có lịch sử lâu đời nhất, phục hồi biểu mô giác mạc thành công trong khoảng 75% trường hợp. CLET được Pellegrini giới thiệu năm 1997, yêu cầu thiết lập phòng thí nghiệm phức tạp để nuôi cấy tế bào. SLET, được nhóm của Dr. Sangwan phát triển, sử dụng các mảnh nhỏ mô rìa ghép trực tiếp lên màng ối, giúp đơn giản hóa quy trình.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thành công giải phẫu SLET (đơn phương) | 69% |
| Tỷ lệ thành công chức năng SLET (đơn phương) | 60% |
| Tỷ lệ thành công giải phẫu/chức năng SLET và CLET | 78% đến 81% |
| Tỷ lệ thành công CLAU | 75% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh SLET có chi phí thấp hơn và hiệu quả tương đương hoặc cao hơn so với các kỹ thuật nuôi cấy tế bào (CLET) và ghép mô rìa truyền thống (CLUT). Cần lưu ý rằng việc kiểm soát viêm trước phẫu thuật là yếu tố tiên quyết cho sự thành công của mọi kỹ thuật ghép.
Chiến lược quản lý và kết luận
Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào tính chất một bên hay hai bên, mức độ thiếu hụt, tình trạng mắt đối diện, tình trạng bề mặt nhãn cầu và các bệnh lý kèm theo. Đối với các trường hợp LSCD một bên, có thể cân nhắc ghép tự thân từ mắt lành. Đối với LSCD hai bên, cần sử dụng mô đồng loại (allograft) từ người hiến tặng hoặc người thân, đòi hỏi sử dụng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân. Các yếu tố then chốt cho kết quả thành công bao gồm: xác định đúng kỹ thuật, kiểm soát viêm trước phẫu thuật, tư vấn kỹ lưỡng cho bệnh nhân và theo dõi dài hạn.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): LSCD là bệnh lý bề mặt nhãn cầu phức tạp. Việc phân biệt giữa thiếu hụt tế bào gốc rìa thực sự và các bệnh lý bề mặt nhãn cầu khác (như khô mắt nặng) là rất quan trọng để tránh can thiệp phẫu thuật không cần thiết. Các kỹ thuật như SLET đã thay đổi đáng kể khả năng tiếp cận điều trị cho bệnh nhân tại các nước đang phát triển nhờ tính đơn giản và hiệu quả.
- Kiểm soát viêm bề mặt nhãn cầu là bước bắt buộc trước khi thực hiện bất kỳ can thiệp phẫu thuật ghép tế bào gốc nào.
- Lựa chọn kỹ thuật ghép (CLAU, CLET, SLET) cần cá thể hóa dựa trên tình trạng LSCD một bên hay hai bên.
- SLET là lựa chọn thay thế hiệu quả về chi phí so với CLET trong điều trị LSCD.
- Cần tư vấn kỹ cho bệnh nhân về tiên lượng và nhu cầu theo dõi dài hạn sau phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Paras Mehta, 2026, Brief Overview of LSCD and Its Spectrum of Management, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: Kqg-g4YN8yA.