U Mạch Máu Ác Tính Trá Hình Trên Bệnh Nhân Khô Da Sắc Tố: Cảnh Giác Lâm Sàng Từ Một Ca Hemangioendothelioma Thể Biểu Mô Kết Mạc

Bs Ngô Hữu Thế
6.10.26
Last Updated

Khô da sắc tố (Xeroderma Pigmentosum - XP) là một bệnh lý di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, đặc trưng bởi sự nhạy cảm cực độ với tia cực ngoại (UV) và sự suy giảm nghiêm trọng khả năng sửa chữa các tổn thương DNA. Trên lâm sàng nhãn khoa, bệnh nhân XP thường đối mặt với hàng loạt biến chứng bề mặt nhãn cầu như khô mắt nặng, teo da mi, viêm giác mạc tiếp xúc, mộng thịt và đặc biệt là nguy cơ cực cao xuất hiện các khối u ác tính biểu mô như ung thư biểu mô tế bào vảy kết mạc (OSSN), ung thư biểu mô tế bào đáy hoặc u hắc tố ác tính (malignant melanoma). Tuy nhiên, sự xuất hiện của một khối u mạch máu ác tính nguyên phát tại kết mạc trên bệnh nhân XP là một kịch bản cực kỳ hiếm gặp, dễ dàng đánh lừa các nhà lâm sàng dưới vỏ bọc của một tổn thương lành tính thường gặp như u hạt sinh mủ (pyogenic granuloma).

Cơ chế sinh lý bệnh và sự giao thoa giữa khiếm khuyết di truyền với tác nhân virus

Bản chất của hội chứng khô da sắc tố nằm ở sự đột biến các gen chịu trách nhiệm trong con đường sửa chữa cắt nucleotide (Nucleotide Excision Repair - NER). Khi con đường này bị tê liệt, các tổn thương DNA do tia UV gây ra (chủ yếu là các dimer pyrimidine) không được sửa chữa, dẫn đến sự tích lũy đột biến gen nhanh chóng trong các tế bào biểu mô tiếp xúc với ánh sáng mặt trời. Đây là lý do vì sao OSSN và các u biểu mô ác tính khác rất phổ biến ở vùng khe mi của bệnh nhân XP.

Đối với các khối u mạch máu ác tính như Hemangioendothelioma thể biểu mô (Epithelioid Hemangioendothelioma - EHE), cơ chế bệnh sinh không chỉ đơn thuần dừng lại ở tổn thương do tia UV. Y văn gợi ý rằng sự suy giảm miễn dịch cục bộ hoặc toàn thân kết hợp với khiếm khuyết sửa chữa DNA tạo điều kiện thuận lợi cho sự đồng nhiễm và hoạt hóa của các virus sinh u, đặc biệt là Human Herpesvirus 8 (HHV-8) và Human Papillomavirus (HPV). HHV-8 được biết đến là tác nhân thúc đẩy sự tăng sinh tế bào nội mô mạch máu thông qua các protein virus bắt chước cytokine của vật chủ, dẫn đến các bệnh lý mạch máu ác tính như Kaposi sarcoma hoặc các dạng u nội mạc mạch máu xâm lấn khác. Sự tích lũy đột biến do thiếu hụt NER kết hợp với tác động sinh u của virus tạo nên một "cú hích kép" đẩy các tế bào nội mô mạch máu kết mạc vào con đường chuyển dạng ác tính.

Hành trình chẩn đoán và dữ liệu lâm sàng cốt lõi

Báo cáo mô tả ca lâm sàng một bệnh nhân nam 16 tuổi, đã được chẩn đoán XP kèm theo co cứng cơ và thất điều vận động. Bệnh nhân đến khám vì một khối u màu đỏ, gồ cao kích thước 6x4 mm ở phía thái dương sát rìa giác mạc mắt phải, tiến triển chậm trong 2 tháng gây khó nhắm mắt và chảy nước mắt liên tục. Ban đầu, tổn thương được chẩn đoán sơ bộ là u hạt sinh mủ (pyogenic granuloma) và được tiến hành phẫu thuật cắt bỏ đơn thuần dưới gây tê bề mặt (do bệnh nhân có rối loạn thần kinh cơ không thể gây mê toàn thân).

Tuy nhiên, diễn tiến trong và sau mổ đã bộc lộ bản chất thực sự của khối u. Trong lúc phẫu thuật, phẫu thuật viên ghi nhận hiện tượng chảy máu ồ ạt không thể kiểm soát bằng gạc tẩm adrenaline thông thường - một dấu hiệu rất bất thường đối với u hạt sinh mủ. Khối u tái phát nhanh chóng chỉ sau 1 tháng và đạt kích thước 10x6 mm sau 9 mổ với nhiều mạch máu nuôi phong phú.

Đặc điểm so sánhU hạt sinh mủ (Pyogenic Granuloma)U nội mạc mạch máu trẻ em (IHE)Hemangioendothelioma thể biểu mô (EHE)
Bản chất lâm sàngTăng sản mạch máu phản ứng lành tínhU mạch máu lành tính hoặc giáp biên ở trẻ emU mạch máu ác tính mức độ trung bình đến cao
Đặc điểm mô bệnh họcTăng sinh mao mạch dạng thùy, thâm nhiễm viêm nôngTế bào nội mô đơn hình, lòng mạch rõ ràngTế bào dạng biểu mô/hình thoi xếp thành đám, có không bào nội bào chứa hồng cầu (blister cells)
Chỉ số tăng sinh Ki-67Cực kỳ thấp (< 1%)Thấp (< 1%)Rất cao (thể hiện hoạt lực phân bào mạnh)
Hóa mô miễn dịch (IHC)CD31 (+), CD34 (+)CD31 (+), CD34 (+)CD31 (+), CD34 (+), Ki-67 dương tính mạnh
Tiên lượng & Tái phátHiếm khi tái phát sau cắt bỏ hoàn toànLành tính, có thể tự thoái luiXâm lấn tại chỗ mạnh, tỷ lệ tái phát cao, có khả năng di căn

Kết quả giải phẫu bệnh khối u tái phát cho thấy sự hiện diện của các tế bào hình thoi và tế bào dạng biểu mô xếp thành dải, tạo thành các lòng mạch dạng khe chứa hồng cầu. Đặc biệt, sự xuất hiện của các tế bào không bào hóa trong bào tương (vacuolated cells/blister cells) là bằng chứng mô học đắt giá hướng tới u mạch máu. Chẩn đoán xác định EHE kết mạc được thiết lập nhờ hóa mô miễn dịch: tế bào u dương tính mạnh với CD31 và CD34 (khẳng định nguồn gốc nội mô), âm tính với các dấu ấn biểu mô và u hắc tố, đồng thời có chỉ số tăng sinh Ki-67 rất cao.

Phân tích chuyên sâu và những cạm bẫy lâm sàng

Ca lâm sàng này là một minh chứng điển hình cho thấy ranh giới mong manh giữa một tổn thương lành tính và một khối u ác tính nguy hiểm trên những bệnh nhân có cơ địa đặc biệt như XP. Việc chẩn đoán nhầm ban đầu là u hạt sinh mủ dẫn đến việc phẫu thuật cắt bỏ không đủ biên an toàn, vô tình kích hoạt quá trình tái phát và xâm lấn dữ dội hơn của khối u.

"Sự đối thoại liên tục và chặt chẽ giữa bác sĩ lâm sàng và nhà giải phẫu bệnh (clinical-pathological cross talk) là chìa khóa vàng để tránh bỏ sót các bệnh lý ác tính hiếm gặp. Khi phẫu thuật viên đối mặt với một khối u chảy máu dữ dội bất thường và không đáp ứng với các biện pháp co mạch tại chỗ, đó phải được coi là một tín hiệu cảnh báo đỏ buộc phải thay đổi chiến lược tiếp cận và yêu cầu khảo sát mô bệnh học chuyên sâu."

Ở lần phẫu thuật thứ hai, khi đã có chẩn đoán xác định là EHE, ê-kíp điều trị đã áp dụng một chiến lược phẫu thuật triệt để và chuẩn xác hơn:

  • Sử dụng kỹ thuật "no-touch" (không chạm trực tiếp vào u) kết hợp với đầu dò sóng cao tần (radiofrequency probe) để vừa cắt vừa cầm máu hiệu quả, bảo tồn phẫu trường khô ráo và nhìn rõ ranh giới u.
  • Thực hiện cắt rộng khối u với biên an toàn 4 mm.
  • Áp dụng liệu pháp áp lạnh đông (cryotherapy) hai chu kỳ "đông - rã" (double freeze-thaw) tại các mép cắt để tiêu diệt tận gốc các tế bào u còn sót lại.
  • Ghép màng ối (AMT) để tái tạo bề mặt nhãn cầu.

Nhờ chiến lược điều trị toàn diện này, sau 1 năm theo dõi, bệnh nhân không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu tái phát nào, bề mặt nhãn cầu lành tốt và thị lực được bảo tồn hoàn hảo.

Thông điệp mang về cho bác sĩ lâm sàng

  • Cảnh giác cao độ với mọi tổn thương mới xuất hiện trên bệnh nhân XP: Không được mặc định các tổn thương dạng mạch máu gồ cao là u hạt sinh mủ lành tính. Hãy luôn đặt các u ác tính (OSSN, Melanoma, EHE) vào chẩn đoán phân biệt hàng đầu.
  • Nhận diện các dấu hiệu cảnh báo đỏ trong mổ: Hiện tượng chảy máu xối xả không kiểm soát được bằng adrenaline trong quá trình cắt u kết mạc là chỉ báo quan trọng của một khối u giàu mạch máu ác tính, đòi hỏi phải chuyển sang phẫu thuật cắt rộng và gửi bệnh phẩm làm giải phẫu bệnh ngay lập tức.
  • Vai trò quyết định của hóa mô miễn dịch: Đối với các u mạch máu kết mạc nghi ngờ ác tính, việc nhuộm CD31, CD34 và đánh giá chỉ số tăng sinh Ki-67 là bắt buộc để phân biệt EHE với các tổn thương lành tính như u nội mạc mạch máu trẻ em (IHE) hay u hạt sinh mủ.
  • Tuân thủ nguyên tắc phẫu thuật u ác tính bề mặt nhãn cầu: Luôn áp dụng kỹ thuật "no-touch", đảm bảo biên an toàn rộng (ít nhất 4 mm), kết hợp áp lạnh đông mép cắt và tái tạo bằng màng ối để tối ưu hóa khả năng kiểm soát u tại chỗ và bảo tồn chức năng thị giác.

Tài liệu tham khảo:

Shanthi R., Shanti Radha Krishnan, Chesi Prasad. (2026). A case of conjunctival lesion. AIOS Editor Proceedings, AIOC 2026.

Xem thêm