Trong nhãn khoa hiện đại, bệnh lý bề mặt nhãn cầu, đặc biệt là khô mắt, thường bị xem nhẹ trong các buổi khám mắt tổng quát do áp lực thời gian và sự phức tạp trong chẩn đoán. Nhiều bác sĩ lâm sàng vẫn loay hoay giữa việc điều trị triệu chứng đơn thuần hay đi sâu vào tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ. Báo cáo DEWS III (Dry Eye Workshop) không chỉ là một tài liệu hàn lâm mà còn là kim chỉ nam giúp thay đổi tư duy từ việc "chạy theo triệu chứng" sang "xác định các yếu tố thúc đẩy bệnh lý". Việc chuyển hóa những hiểu biết từ DEWS III vào thực hành hàng ngày chính là chìa khóa để nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.
Bản chất đa yếu tố của bệnh lý khô mắt
Khô mắt không phải là một bệnh lý đơn lẻ mà là một tình trạng đa yếu tố, nơi sự mất cân bằng nội môi (homeostasis) của bề mặt nhãn cầu đóng vai trò trung tâm. Cơ chế bệnh sinh thường bắt nguồn từ sự kết hợp giữa thiếu hụt lớp nước, rối loạn chức năng tuyến Meibomian (MGD), viêm nhiễm mãn tính, và các yếu tố thần kinh cảm giác. Khi các yếu tố này không được kiểm soát, chúng tạo ra một vòng xoắn bệnh lý: viêm dẫn đến tổn thương biểu mô, tổn thương biểu mô lại kích thích phản ứng viêm, cuối cùng dẫn đến tình trạng đau mãn tính hoặc thay đổi thần kinh giác mạc. Hiểu được các "bucket" (nhóm nguyên nhân) chính như: thiếu hụt nước mắt, bệnh lý bờ mi, và rối loạn thần kinh cảm giác là bước đầu tiên để bác sĩ không bị lạc lối trong các lựa chọn điều trị.
Chiến lược tiếp cận bệnh nhân khô mắt trong thực hành lâm sàng
Việc áp dụng DEWS III đòi hỏi một quy trình sàng lọc hiệu quả ngay từ khâu khám tổng quát. Sử dụng các bảng câu hỏi chuẩn hóa như OSDI-6 giúp bác sĩ phát hiện sớm các trường hợp bệnh nhân có triệu chứng nhưng chưa được chẩn đoán. Đối với những bệnh nhân có sự bất tương xứng giữa dấu hiệu lâm sàng (dù có tổn thương bề mặt) và triệu chứng cơ năng, bác sĩ cần đóng vai trò như một "thám tử" để tìm kiếm các yếu tố iatrogenic (do thầy thuốc/thuốc), lối sống, hoặc các vấn đề thần kinh cảm giác tiềm ẩn.
| Tiêu chí | Cách tiếp cận theo DEWS III |
|---|---|
| Sàng lọc | Sử dụng OSDI-6 cho mọi bệnh nhân khám tổng quát. |
| Chẩn đoán | Tìm kiếm dấu hiệu mất cân bằng nội môi (staining, osmolarity, TBUT). |
| Phân loại | Xác định nhóm nguyên nhân chính (Thiếu nước, MGD, Thần kinh). |
| Điều trị | Cá thể hóa dựa trên các yếu tố modifiable (lối sống, môi trường). |
Phân tích chuyên sâu về các yếu tố thúc đẩy
Khô mắt không phải là một bệnh lý đơn nhất. Chúng ta cần hiểu rõ mình đang giải quyết triệu chứng nào và tại sao bệnh nhân lại mắc phải tình trạng này, thay vì chỉ đơn thuần kê đơn thuốc theo các bước 1-2-3-4.
Một điểm quan trọng mà DEWS III nhấn mạnh là vai trò của lối sống. Các yếu tố như chế độ ăn, giấc ngủ, stress, và môi trường làm việc (ví dụ: quạt thổi trực tiếp vào mặt) thường bị bỏ qua nhưng lại là nền tảng của sự ổn định bề mặt nhãn cầu. Việc điều trị thành công không chỉ dừng lại ở các thủ thuật như IPL, LipiFlow hay thuốc nhỏ mắt, mà còn là sự thay đổi bền vững trong thói quen sinh hoạt của bệnh nhân.
Thông điệp cốt lõi cho thực hành lâm sàng
- Sàng lọc chủ động: Đừng đợi bệnh nhân than phiền, hãy sử dụng bảng câu hỏi OSDI-6 như một phần của quy trình khám mắt toàn diện.
- Tư duy thám tử: Nếu dấu hiệu lâm sàng và triệu chứng không khớp nhau, hãy tìm kiếm các nguyên nhân tiềm ẩn như rối loạn thần kinh cảm giác hoặc các yếu tố iatrogenic.
- Xây dựng nền tảng: Luôn thảo luận về lối sống (dinh dưỡng, giấc ngủ, môi trường) như một phần không thể thiếu trong phác đồ điều trị, bất kể mức độ nặng nhẹ của bệnh.
- Cá thể hóa điều trị: Không có phác đồ "một kích cỡ cho tất cả". Hãy xác định các yếu tố thúc đẩy chính (drivers) và giải quyết chúng một cách tuần tự.
Tài liệu tham khảo:
Derker, D., & Quint, J. (2026). Putting Insights from DEFWS III Into Clinical Practice | Dry Eye Fireside Chat. Eyes On Eyecare - Optometry. Video ID: 9f3PwzZy0NM.