Tại hội thảo AIOC 2026, bài giảng IC520 của Giáo sư Amit Gupta đã trình bày về các chỉ định mở rộng của kỹ thuật chụp cắt lớp (tomography) dựa trên nguyên lý Scheimpflug bằng thiết bị Pentacam. Thiết bị này cho phép đánh giá chi tiết cả mặt trước và mặt sau của giác mạc, cung cấp thông tin vượt trội so với các máy đo bản đồ giác mạc (topographer) truyền thống, hỗ trợ đắc lực trong thực hành lâm sàng nhãn khoa hiện đại.
Nguyên lý và các thông số cơ bản
Pentacam hoạt động dựa trên nguyên lý chụp ảnh Scheimpflug, cho phép tái tạo hình ảnh 3D của đoạn trước nhãn cầu. Các bản đồ hiển thị (display maps) cung cấp dữ liệu phong phú bao gồm: bản đồ tổng quan (overview), phân tích tiền phòng, và các giá trị đo độ cong giác mạc (keratometry). Việc tùy chỉnh bản đồ giúp bác sĩ phát hiện sớm các thay đổi bệnh lý, đặc biệt là ở vùng thấp của giác mạc trong các bệnh lý như thoái hóa rìa pellucid (Pellucid Marginal Degeneration - PMD) hoặc keratoconus. Ngoài ra, thiết bị còn hỗ trợ lập kế hoạch phẫu thuật ICL, đánh giá nguy cơ đóng góc trong bệnh lý Glaucoma, và phân tích mật độ nhân thủy tinh thể để hỗ trợ cài đặt thông số phẫu thuật Phaco.
Đánh giá độ cao và lựa chọn bề mặt tham chiếu
Việc lựa chọn bề mặt tham chiếu (reference shape) đóng vai trò then chốt trong việc phân tích các giá trị độ cao (elevation values). Bề mặt Best Fit Sphere (BFS) thường được tính toán trên 8 mm trung tâm giác mạc, tuy nhiên, BFS giả định giác mạc có độ cong đồng nhất, điều này không chính xác trong các mắt bị giãn lồi (ectasia) hoặc mắt đã qua phẫu thuật. Trong những trường hợp này, sử dụng Best Fit Toric Ellipsoid (BFTE) là lựa chọn tối ưu hơn vì nó tính đến cả tính chất phi cầu (aspheric nature) và độ loạn thị của giác mạc. Việc sử dụng sai bề mặt tham chiếu có thể dẫn đến bỏ sót các dấu hiệu sớm của keratoconus do các vùng lồi lõm bị che lấp bởi sai số của BFS.
Các chỉ số quan trọng trong sàng lọc phẫu thuật khúc xạ
Trong sàng lọc bệnh nhân phẫu thuật khúc xạ, bác sĩ cần chú ý đến các ngưỡng giá trị quan trọng. Độ cao mặt trước > 15 micron và độ cao mặt sau > 20 micron được coi là có ý nghĩa bệnh lý. Sự khác biệt giữa mặt trước và mặt sau không nên vượt quá 5 micron. Ngoài ra, chỉ số D (D value) là một giá trị tổng hợp từ nhiều thông số; giá trị > 2.6 thường là dấu hiệu cảnh báo cần thận trọng khi chỉ định phẫu thuật. Bác sĩ cũng cần lưu ý đến đường kính ngang giác mạc (white-to-white), với ngưỡng < 10.5 mm hoặc > 12.5 mm có thể gây sai lệch trong việc đánh giá chỉ số D, dẫn đến kết quả dương tính giả ở những giác mạc hoàn toàn bình thường.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Độ cao mặt trước đáng kể | > 15 micron |
| Độ cao mặt sau đáng kể | > 20 micron |
| Chênh lệch độ cao trước-sau | < 5 micron |
| Ngưỡng chỉ số D cảnh báo | > 2.6 |
| Ngưỡng white-to-white bất thường | < 10.5 mm hoặc > 12.5 mm |
| Ngưỡng ART max khuyến nghị | > 420 |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các ngưỡng giá trị như chỉ số D hay độ cao mặt sau là công cụ hỗ trợ, không thay thế hoàn toàn đánh giá lâm sàng tổng thể. Cần lưu ý rằng việc phụ thuộc quá mức vào màu sắc trên bản đồ (color maps) mà không chú ý đến các con số cụ thể là một sai lầm phổ biến. Bác sĩ nên duy trì một thang đo cố định để tránh nhầm lẫn trong quá trình theo dõi tiến triển bệnh.
Theo dõi tiến triển và ứng dụng khác
Hệ thống ABCD progression display là công cụ hữu hiệu để theo dõi sự tiến triển của keratoconus, giúp bác sĩ trả lời câu hỏi của bệnh nhân về tình trạng bệnh. Sự tiến triển được xác định khi có bất kỳ hai lần đo nào vượt quá khoảng tin cậy 95% hoặc một lần đo vượt quá khoảng tin cậy 90%. Ngoài ra, việc sử dụng Tổng công suất khúc xạ giác mạc (Total Corneal Refractive Power - TCRP) thay cho K-readings truyền thống trong tính toán công suất IOL cho bệnh nhân keratoconus đã được chứng minh mang lại kết quả khúc xạ tốt hơn. Pentacam cũng hỗ trợ lập kế hoạch phẫu thuật DALK, Femto PK và đánh giá vị trí đặt vòng nội giác mạc (intracorneal ring segments).
- Không dựa vào màu sắc trên bản đồ, hãy sử dụng các con số và thang đo cố định.
- Luôn kiểm tra giá trị white-to-white để tránh sai lệch chỉ số D ở mắt có kích thước bất thường.
- Sử dụng Best Fit Toric Ellipsoid thay vì Best Fit Sphere trong các trường hợp nghi ngờ ectasia.
- Sử dụng TCRP thay vì K-readings truyền thống khi tính toán IOL cho bệnh nhân keratoconus.
- Theo dõi tiến triển keratoconus dựa trên khoảng tin cậy của hệ thống ABCD thay vì chỉ nhìn vào bản đồ đơn lẻ.
Tài liệu tham khảo:
Amit Gupta, 2026, Elevation Based Tomography with the Pentacam Axl Expanding Indications, AIOS Editor Proceedings 3, Video ID: KLJhUwOikcc.