Vai trò phẫu thuật trong phù hoàng điểm đái tháo đường: Tiếp cận lâm sàng và quản lý biến chứng

Bs Ngô Hữu Thế
17.10.26
Last Updated

Bài giảng tại hội nghị AIOC 2026 (IC508) của Dr. Chekitaan Singh đã trình bày toàn diện về vai trò của phẫu thuật trong quản lý phù hoàng điểm đái tháo đường (DME - Diabetic Macular Edema) và các thách thức liên quan đến bệnh võng mạc đái tháo đường (DR - Diabetic Retinopathy). DME là một vấn đề nghiêm trọng, đặc biệt tại Ấn Độ, nơi bệnh nhân đái tháo đường có nguy cơ mắc đục thủy tinh thể cao gấp 4 lần, dẫn đến suy giảm thị lực đáng kể nếu không được kiểm soát tốt.

Đánh giá và chuẩn bị trước phẫu thuật

Việc đánh giá chi tiết là bắt buộc đối với bệnh nhân đái tháo đường trước khi can thiệp phẫu thuật. Bệnh nhân thường có khúc xạ thay đổi do kiểm soát đường huyết kém. Các công cụ hỗ trợ chẩn đoán bao gồm phân loại LOCS (Lens Opacities Classification System), khám sinh hiển vi, soi đáy mắt trực tiếp, chụp OCT (Optical Coherence Tomography), OCTA (Optical Coherence Tomography Angiography), chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography), chụp mạch góc rộng (Ultra Wide Field Angiography), tự huỳnh quang và siêu âm B-scan. Đặc biệt, việc lấy cam kết (consent) từ bệnh nhân là tối quan trọng, cần giải thích rõ về bệnh lý, tiên lượng thị giác và khả năng cần can thiệp nhiều lần.

Quản lý DME và phẫu thuật đục thủy tinh thể

Ổn định hệ thống và làm khô hoàng điểm bằng tiêm nội nhãn là bước đầu tiên. Các nghiên cứu gần đây cho thấy aflibercept có thể giảm nguy cơ xơ hóa trước hoàng điểm (premacular fibrosis). Đối với xuất huyết dịch kính không tan hoặc có thành phần co kéo, phẫu thuật cắt dịch kính (PPV - Pars Plana Vitrectomy) được chỉ định. Phẫu thuật đục thủy tinh thể ở bệnh nhân đái tháo đường là một thách thức do độ cứng của nhân, nang xơ hoặc đồng tử không giãn. Trong trường hợp có biến chứng như rơi nhân, cần chuẩn bị sẵn sàng cho việc đặt IOL (Intraocular Lens) ba mảnh vào rãnh (sulcus) hoặc kẹp nang (capsule capture). Sau phẫu thuật, cần sử dụng NSAID (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drug) kéo dài ít nhất 3 tháng để phòng ngừa phù hoàng điểm dạng nang (CME - Cystoid Macular Edema).

Vai trò của Pars Plana Vitrectomy và cấy ghép nội nhãn

PPV chủ yếu được sử dụng cho DME do co kéo hoặc DME kháng trị. Mặc dù PPV giúp tăng lưu lượng máu mao mạch, cải thiện oxy hóa võng mạc và loại bỏ VEGF cùng các sản phẩm glycation độc hại, nhưng chỉ mang lại cải thiện thị lực khiêm tốn. Các nghiên cứu cho thấy việc bóc màng ngăn trong (ILM peeling) không mang lại lợi ích bổ sung. Đối với các trường hợp có co kéo dịch kính hoàng điểm (VMT - Vitreomacular Traction), cấy ghép dexamethasone (Ozurdex) thường hiệu quả hơn anti-VEGF nếu không kèm bệnh võng mạc tăng sinh (PDR - Proliferative Diabetic Retinopathy). Kết hợp phẫu thuật đục thủy tinh thể với cấy ghép dexamethasone có thể mang lại kết quả giải phẫu tốt hơn so với kết hợp anti-VEGF.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tăng nguy cơ đục thủy tinh thể ở bệnh nhân ĐTĐ4 lần
Tỷ lệ mắc DME ở nhóm chứng (nghiên cứu AAO)1.1%
Tỷ lệ mắc DR ở nhóm chứng (nghiên cứu AAO)7.27%
Tăng nguy cơ CME sau phẫu thuật ở bệnh nhân ĐTĐ4 lần
Thời gian sử dụng NSAID sau phẫu thuậtÍt nhất 3 tháng
Thời điểm chụp OCT sau phẫu thuật4 tuần
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa điều trị dựa trên tình trạng co kéo dịch kính và mức độ bệnh võng mạc. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể về cỡ mẫu của các nghiên cứu được trích dẫn, do đó cần thận trọng khi áp dụng các khuyến cáo về phẫu thuật cho mọi đối tượng.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Việc kiểm soát đường huyết chặt chẽ và theo dõi sát sao sau phẫu thuật đục thủy tinh thể ở bệnh nhân đái tháo đường là yếu tố then chốt để giảm thiểu nguy cơ tiến triển DME và CME. Việc sử dụng OCT định kỳ sau phẫu thuật là cần thiết để phát hiện sớm các thay đổi cấu trúc hoàng điểm ngay cả khi thị lực chưa giảm rõ rệt.

  • Luôn thực hiện khám đáy mắt giãn đồng tử và chụp OCT cho mọi bệnh nhân đái tháo đường trước và sau phẫu thuật đục thủy tinh thể.
  • Cân nhắc sử dụng cấy ghép dexamethasone thay vì anti-VEGF trong phẫu thuật kết hợp nếu bệnh nhân có VMT và không kèm PDR.
  • Duy trì sử dụng NSAID nhỏ mắt ít nhất 3 tháng sau phẫu thuật để phòng ngừa CME.
  • Phẫu thuật PPV nên được dành cho các trường hợp DME có co kéo hoặc kháng trị với điều trị nội khoa.
  • Tư vấn kỹ cho bệnh nhân về khả năng cần can thiệp nhiều lần và tiên lượng thị giác thận trọng.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Chekitaan Singh, 2026, Surgery in Dme Chronicles with Interesting Videos, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: mcyhFdBcZ8c.

Xem thêm