Hội thảo AIOC 2026 (IC11) về chủ đề thủng giác mạc đã cung cấp hướng tiếp cận phân tầng (stepwise surgical approach) cho các tình trạng cấp cứu nhãn khoa này. Thủng giác mạc là một cấp cứu nhãn khoa phổ biến, có thể dẫn đến mất tính toàn vẹn của nhãn cầu, viêm nội nhãn (endophthalmitis), xuất huyết hắc mạc và tăng nhãn áp thứ phát, đòi hỏi can thiệp kịp thời để bảo tồn thị lực.
Cơ chế và đánh giá thủng giác mạc
Cơ chế loét giác mạc không do chấn thương bắt đầu từ tổn thương biểu mô, sau đó các tuyến, vi khuẩn và bạch cầu tiết ra enzyme protease gây tiêu mô đệm (stromalysis), dẫn đến thủng toàn bộ chiều dày. Trong các trường hợp nghi ngờ thủng nhưng không rõ ràng, chụp cắt lớp bán phần trước (ASOC) là công cụ hữu ích để xác định chiều dày tổn thương. Các dấu hiệu lâm sàng kinh điển bao gồm xẹp tiền phòng, rò rỉ thủy dịch. Nghiệm pháp Seidel (seed test) với fluorescein dye là bắt buộc trong mọi trường hợp rò rỉ nhỏ. Ngoài ra, sự lắng đọng sắc tố nâu tại vị trí vết thương là dấu hiệu tinh tế cho thấy mống mắt đã tiếp xúc với vị trí thủng.
Phân loại và quản lý theo nguyên nhân
Nguyên nhân thủng giác mạc được chia thành chấn thương và không do chấn thương. Quản lý thủng không do chấn thương thường khó khăn hơn do cần điều trị đồng thời bệnh lý nền (như viêm loét giác mạc ngoại vi - PUK, bệnh lý tự miễn). Đối với thủng do hóa chất, đặc biệt là kiềm (ammonia), cần tưới rửa ngay lập tức vì kiềm gây hoại tử nhanh hơn acid. Trong các trường hợp thủng do bệnh lý nhiễm trùng, cần ưu tiên bít kín lỗ thủng trước khi điều trị bệnh lý nền. Đối với bệnh nhân mắc hội chứng Sjögren hoặc các bệnh tự miễn, việc kiểm soát viêm bằng thuốc ức chế miễn dịch (như methotrexate) trước và sau phẫu thuật đục thủy tinh thể là cực kỳ quan trọng để tránh thủng giác mạc.
Lựa chọn phương pháp phẫu thuật
Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào kích thước lỗ thủng, nguyên nhân và vị trí. Keo dán mô (cyanoacrylate glue) là giải pháp tectonic nhanh cho các lỗ thủng nhỏ (< 3 mm). Đối với lỗ thủng trung bình (2-4 mm), có thể sử dụng màng ối đa lớp (multi-layered AMG) hoặc vạt Tenon. Các lỗ thủng lớn cần ghép giác mạc điều trị (therapeutic penetrating keratoplasty) hoặc vạt kết mạc. Keo dán mô hoạt động bằng cách tạo seal cơ học tức thì, đồng thời có tác dụng kìm khuẩn đối với vi khuẩn Gram dương.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Kích thước thủng phù hợp keo dán | < 3 mm |
| Kích thước thủng trung bình | 2 - 4 mm |
| Liều Methotrexate | 7.5 mg hoặc 15 mg hàng tuần |
| Thời gian duy trì ức chế miễn dịch | 3 - 6 tháng sau phẫu thuật |
| Thời gian biểu mô hóa sau ghép Tenon | 6 - 8 tuần |
| Tỷ lệ thành công ghép điều trị nấm | 90% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc sử dụng keo dán chỉ là giải pháp tạm thời để duy trì tính toàn vẹn của nhãn cầu. Việc sử dụng keo dán "off-label" (như keo dán thông thường) được đề cập như một giải pháp tình thế trong điều kiện thiếu thốn, tuy nhiên cần thận trọng vì nguy cơ gây viêm và tân mạch hóa cao hơn so với keo y tế chuyên dụng.
- Luôn kiểm tra kỹ các dấu hiệu thủng nhỏ bằng nghiệm pháp Seidel và quan sát sắc tố mống mắt tại vị trí nghi ngờ.
- Ưu tiên điều trị bệnh lý nền (nhiễm trùng, tự miễn) song song với việc bít kín lỗ thủng.
- Sử dụng keo dán mô cho các lỗ thủng nhỏ (< 3 mm) như một biện pháp tectonic tạm thời.
- Cân nhắc ghép vạt Tenon (Tenon's patch graft) như một giải pháp thay thế tự thân hiệu quả khi không có sẵn mô giác mạc hoặc màng ối.
- Trong ghép giác mạc điều trị, cần đảm bảo diện tích ghép rộng hơn vùng nhiễm trùng ít nhất 1 mm để giảm nguy cơ tái phát.
Tài liệu tham khảo:
AIOC 2026, 2026, IC11 Corneal Perforations Glue Grafts and Beyond – A Stepwise Surgical Approach, aioseditorproceedings, Video ID: 9ZBjIqr9PI8.