Bài tổng quan từ Progress in Retinal and Eye Research (2026) phân tích bảy tiến bộ kỹ thuật đã định hình lại thực hành nhãn khoa hiện đại kể từ giữa thế kỷ 20, bao gồm phẫu thuật đục thủy tinh thể, cắt dịch kính, OCT, ghép giác mạc nội mô, liệu pháp kháng VEGF, phẫu thuật glaucoma xâm lấn tối thiểu (MIGS) và liệu pháp gen.
1. Phẫu thuật đục thủy tinh thể: Từ mổ đường lớn đến phacoemulsification
Phẫu thuật đục thủy tinh thể đã chuyển đổi từ phương pháp couching truyền thống sang phacoemulsification (phẫu thuật nhũ tương hóa thủy tinh thể) và đặt intraocular lens (IOL - thủy tinh thể nhân tạo). Việc sử dụng năng lượng siêu âm để nhũ tương hóa nhân thủy tinh thể trong một nhãn cầu kín, có áp lực, cho phép thực hiện qua đường mổ nhỏ. Sự kết hợp với IOL có thể gập được đã hoàn thiện quá trình này, cho phép phục hồi thị lực không cần khâu trong một lần phẫu thuật. Tuy nhiên, sự thành công này tạo ra các kỳ vọng mới về khúc xạ và các vấn đề như loạn thị, đục bao sau, và mất tế bào nội mô giác mạc.
2. Cắt dịch kính pars plana: Mở đường vào hậu phòng
Trước khi có pars plana vitrectomy (cắt dịch kính qua pars plana), phẫu thuật hậu phòng chủ yếu dựa vào các tiếp cận ab externo (từ bên ngoài) không kiểm soát. Robert Machemer đã thay đổi điều này vào năm 1970 bằng cách sử dụng dụng cụ cắt hút dịch kính qua đường rạch nhỏ ở pars plana trong khi nhãn cầu vẫn kín và duy trì áp lực. Kỹ thuật này đã biến các bệnh lý trước đây được coi là không thể điều trị như bong võng mạc phức tạp, bệnh võng mạc tăng sinh, và lỗ hoàng điểm thành các tình trạng có thể can thiệp phẫu thuật. Các gánh nặng mới bao gồm sự phức tạp của chất thay thế dịch kính (gas hoặc silicone oil) và nhu cầu tư thế sau phẫu thuật kéo dài.
3. Optical coherence tomography: Hình ảnh 3D độ phân giải micromet
Optical coherence tomography (OCT) được mô tả lần đầu vào năm 1991, sử dụng giao thoa kế độ kết hợp thấp để tạo ra hình ảnh cắt ngang cấu trúc vi mô của mô. OCT đã thay đổi chẩn đoán từ các ấn tượng lâm sàng mơ hồ sang các phép đo cấu trúc định lượng. Trong bệnh lý hoàng điểm, OCT cung cấp các mục tiêu đo lường như dịch trong võng mạc, độ dày võng mạc để quyết định điều trị. Trong glaucoma, OCT đo lường khách quan lớp sợi thần kinh quanh gai thị và phức hợp tế bào hạch hoàng điểm. Mặc dù OCT không trực tiếp điều trị, nó là nền tảng cho việc quản lý bệnh lý mạch máu võng mạc bằng liệu pháp kháng VEGF.
4. Ghép giác mạc nội mô: Từ thay thế toàn bộ đến thay thế chọn lọc
Ghép giác mạc xuyên thấu (penetrating keratoplasty) truyền thống thay thế toàn bộ độ dày giác mạc, đòi hỏi vết mổ khâu 360 độ và thời gian phục hồi dài. Các kỹ thuật ghép nội mô như Descemet membrane endothelial keratoplasty (DMEK) chỉ thay thế lớp nội mô bị bệnh, giảm đáng kể rủi ro phẫu thuật và thời gian phục hồi. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào mô hiến tặng vẫn là nút thắt chính. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thải ghép miễn dịch ở 2 năm là 1% sau DMEK so với 18% sau ghép xuyên thấu.
5. Liệu pháp kháng VEGF: Từ phá hủy mô đến điều hòa phân tử
Việc nhận diện VEGF là tác nhân chính gây tân mạch nội nhãn đã dẫn đến sự ra đời của các kháng thể kháng VEGF như ranibizumab và bevacizumab. Liệu pháp này đã chuyển đổi các bệnh lý như thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể tân mạch từ nguy cơ mù lòa cao sang các bệnh lý có thể quản lý được. Tuy nhiên, gánh nặng tiêm nội nhãn định kỳ và chi phí điều trị là những thách thức lớn. Các phác đồ như pro re nata (PRN) và treat-and-extend (điều trị và kéo dài) dựa trên OCT đã giúp tối ưu hóa việc điều trị.
6. Bước ngoặt xâm lấn tối thiểu: Glaucoma
MIGS được giới thiệu để lấp đầy khoảng trống giữa thuốc nhỏ mắt và phẫu thuật lọc (trabeculectomy). Các thủ thuật này nhằm khôi phục hoặc tăng cường dòng chảy thủy dịch sinh lý trong khi bảo tồn kết mạc. Mặc dù có hồ sơ an toàn tuyệt vời, mức độ hạ nhãn áp của MIGS thường thấp hơn so với trabeculectomy. Các thử nghiệm lâm sàng như LiGHT đã chứng minh hiệu quả của laser chọn lọc (SLT) như một lựa chọn đầu tay thay thế thuốc nhỏ mắt suốt đời.
7. Liệu pháp gen: Từ quản lý kiểu hình đến can thiệp phân tử
Liệu pháp gen đại diện cho sự chuyển dịch sâu sắc nhất, tác động trực tiếp vào đột biến gây bệnh. Voretigene neparvovec, được FDA phê duyệt năm 2017 cho bệnh loạn dưỡng võng mạc liên quan đến đột biến gen RPE65, là cột mốc quan trọng. Các hướng nghiên cứu mới bao gồm chỉnh sửa gen in vivo bằng CRISPR-Cas9 và các chiến lược không phụ thuộc vào đột biến gen cụ thể, mở ra tiềm năng điều trị cho nhiều bệnh lý di truyền và đa yếu tố.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu LiGHT | 718 bệnh nhân |
| Tỷ lệ thành công DMEK (2 năm) | 1% tỷ lệ thải ghép |
| Tỷ lệ thành công ghép xuyên thấu (2 năm) | 18% tỷ lệ thải ghép |
| Tốc độ quét OCT (hiện nay) | trên 200 kHz |
| Tỷ lệ đồng thuận dịch giữa home OCT và clinic | 96% |
Bình luận: Thông tin theo [Zhang et al., 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Bài viết cung cấp cái nhìn tổng quan về sự tiến hóa của các kỹ thuật nhãn khoa. Cần lưu ý rằng các gánh nặng mới (như chi phí, quản lý biến chứng) thường đi kèm với các tiến bộ kỹ thuật, đòi hỏi bác sĩ lâm sàng phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro cho từng bệnh nhân cụ thể.
- Ưu tiên áp dụng các kỹ thuật xâm lấn tối thiểu (MIGS, DMEK) để giảm thiểu sang chấn phẫu thuật.
- Sử dụng OCT định kỳ để hướng dẫn điều trị kháng VEGF theo đáp ứng thực tế thay vì lịch cố định.
- Cân nhắc liệu pháp gen cho các bệnh lý di truyền đã có chỉ định phê duyệt.
- Theo dõi sát các biến chứng mới phát sinh từ các công nghệ mới (ví dụ: dysphotopsia sau IOL đa tiêu cự).
Tài liệu tham khảo:
Zhang, X., Li, F., Huang, D., Yu-Wai-Man, P., Grzybowski, A., Aung, T., Lam, D.S.C., Weinreb, R.N., 2026, Mastering the Eye: Clinical Paradigm Shifts from Optical Restoration to Genomic Correction, Progress in Retinal and Eye Research, DOI: 10.1016/j.preteyeres.2026.101537